OpinieOorlogseconomie

Alleen samen kunnen we deze nachtmerrie aan

De samenleving staat nog wel even onder zware druk. Iedereen moet zich afvragen hoe we dat het beste overleven, vindt  EU-watcher en schrijver Joop Hazenberg.

Het is een winderige week in oktober als het kabinet opnieuw de lockdown afkondigt. Scholen en winkels sluiten de deuren, iedereen moet vanuit huis werken en cafés en restaurants zien hun toch al karige omzet verdampen. De solidariteitsvlaggen steken weer uit het raam en elke avond om acht uur applaudisseren we opnieuw voor het zorgpersoneel.

Dit is een realistisch scenario en ik heb het niet over de komende herfst, maar die van volgend jaar. Uit recent onderzoek van Harvard blijkt dat de wereld mogelijk tot 2022 regelmatig naar langdurige periodes van lockdown moet, ten einde een kritieke uitbraak van het coronavirus en een daarmee samengaande ineenstorting van gezondheidsstelsels te voorkomen. Het blijft dus niet bij een keer.

Met deze strategie van opeenvolgende lockdowns, afgewisseld met periodes van massaal testen, gerichte quarantaine en speciale apps, kopen we tijd om een vaccin of medicatie tegen het dodelijke virus te ontwikkelen. Zo’n vaccin is er op zijn vroegst in 2021, maar dat is geen zekerheid. Het kan langer duren, ook omdat massaproductie en distributie van vaccins tijd vergt.

De wereld staat schaakmat: het is wachten op hulptroepen. Het enige wat we nu kunnen doen is de vinger in de dijk steken, om een virusramp te voorkomen. En Hansje Brinkers als we zijn, moeten we dat lang volhouden.

Een maatschappij zonder elkaars nabijheid

Onze vrijheid zijn we dus kwijt. Daarom propageert premier Rutte het enig werkbare scenario voor de komende paar jaar: de anderhalvemetersamenleving als ‘het nieuwe normaal’. Ook in andere landen zal dit bizarre concept, een maatschappij zonder elkaars nabijheid, harde realiteit worden.

De vraag is nu: zullen we dit mini-tijdperk van afzondering, deze nachtmerrie van duizend nachten overleven?

Economisch gezien tekent zich al een pikzwarte hemel af. Volgens Martin Wolf van de Financial Times maken we ‘the Great Shutdown’ mee waarin de economie moedwillig wordt stilgelegd. Dat is misschien een paar weken vol te houden, maar enkele maanden of zelfs jaren? In Zuid-Europa krimpt volgens het Internationaal Monetair Fonds de economie dit jaar met 10 procent. Tientallen miljoenen Amerikanen raakten al hun baan kwijt.

Ongehoorde cijfers waarbij die van de kredietcrisis verbleken en ze kunnen veel hoger uitvallen als the Great Shutdown meerdere keren terugkomt. Niet alleen raken nationale economieën dan volledig ontregeld, maar ook de wereldeconomie die afhankelijk is van handelsstromen, ketens, internationale bedrijvigheid en financiële verwevenheden. Je kunt niet zomaar de knop omdraaien; je draait eerder de nek om.

Als de bestaanszekerheid van honderden miljoenen, misschien wel miljarden mensen langdurig wegvalt, zijn de implicaties voor onze samenlevingen niet te overzien. Hieraan verbonden is de psychologische impact van het verlies van vrijheid alsmede de druk op de democratie.

Maatschappelijke spanningen kunnen dermate oplopen dat het gezag van de overheid afbreekt, gezinnen kunnen uit elkaar vallen, depressie en uitzichtloosheid liggen op de loer. In het rijke Westen zullen de problemen waarschijnlijk minder ernstig zijn dan in delen van Afrika en Azië, waar afwezigheid van verzorgingsstaten tot onvoorstelbaar drama zal leiden.

Financiële bazooka's en innovatief ondernemerschap

Ik zie vijf voorwaarden om een dergelijke ramp te voorkomen.

Allereerst moet de staat actief ingrijpen. In de gezondheidszorg met structurele uitbreiding van de capaciteit om overbelasting te voorkomen, en in de economie met ongehoorde steunoperaties. Die zijn er al volop: op nationaal en internationaal niveau zijn duizenden miljarden euro’s en dollars vrijgemaakt. Maar economen wijzen erop dat al deze financiële bazooka’s niet genoeg zullen zijn om een diepgaande recessie af te wenden.

Ook innovatief ondernemerschap is noodzakelijk. Dat gaat verder dan het plaatsen van plastic platen om caissières te beschermen. Het gaat over het opnieuw inrichten van economische handelsstromen en -systemen. De wereld heeft ervaring met dit soort shocktherapie, met name tijdens en na de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Nederland zal zaken dichterbij huis moeten doen. Niet noodzakelijkerwijs deglobaliseren, maar herglobaliseren.

Wat betreft Europa betekent dit dat de EU-binnenmarkt wel volop moet blijven draaien en er zal bovendien Europese coördinatie van lockdowns moeten plaatsvinden. Het vrij verkeer van personen in de EU zal, vanwege de opeenvolgende lockdowns, de komende jaren zeer beperkt blijven. Voor vervoer van goederen, kapitaal en diensten kunnen de grenzen evenwel niet open genoeg zijn. Zo’n 70 procent van de Nederlandse goederenexport gaat naar andere EU-lidstaten, goed voor 500 miljard euro op jaarbasis. Het door de shredder halen van miljoenen onverkochte tulpen en rozen, is een schrikbeeld waar we ver van moeten blijven.

Het is voorts van vitaal belang dat overheidsinstellingen blijven functioneren en burgers vertrouwen op een doeltreffend optredende staat. Dat betekent dat beleid flexibel en effectief moet zijn, zeker als het gaat om gezondheidsvraagstukken en om de oorlogseconomie draaiende te houden. Maar ook dat politici en bestuurders helder communiceren. Burgers zullen de richtlijnen dan, hoe moeilijk dat ook gaat worden, goed blijven opvolgen.

Iedereen moet meedoen

Ten slotte moeten we, als samenleving en als mens, perspectief blijven houden op betere tijden. En hier ligt een taak voor iedereen, zeker voor mensen buiten de politiek en de medische wereld – die horen we al genoeg.

Psychologen, filosofen, kunstenaars en geestelijken, maar ook familie en vrienden, buren en onbekenden – wij allen moeten ons met de vraag bezighouden hoe we het beste deze historische periode doorkomen. Tous ensemble, zoals dat hier in Brussel op de lakens staat geschilderd die uit de ramen wapperen, om deze grootste crisis van de afgelopen tachtig jaar het hoofd te kunnen bieden.

Lees ook:

De enorme ontslaggolf en vertraagde betalingen beloven weinig goeds voor de Amerikaanse economie

De coronacrisis treft de Amerikaanse economie hard. De werkloosheid loopt in sneltreinvaart op. Het einde is nog niet in zicht. Langdurige economische schade wordt gevreesd. 

Gered van corona, maar intussen wacht Afrikanen de hongerdood

Afrikaanse landen verkeren in een spagaat. De lockdown beschermt mensen tegen het coronavirus, maar ze kunnen sterven van de honger. ‘Corona is niet ons probleem, honger wel.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden