'Alleen prostituees gebruiken de pil'

Foto © Thinkstock

Hard werken was lang de garantie voor succes. Maar de prijs die Japanners betalen is hoog; het land is op veel fronten vastgelopen. Zo komen er steeds minder kinderen, en lijkt seks uit. Trouw belicht in een serie de achtergronden. Vandaag: wel abortus, geen pil.

Zo'n 2 procent van de Japanse vrouwen gebruikt de pil als anticonceptiemiddel, tegen 40 procent in Nederland. Met dat lage cijfer neemt Japan in de moderne wereld een unieke positie in. Waar de pil in Nederland in 1962 op de markt kwam en een groot succes werd, is die in Japan na een lange strijd pas in 1999 toegestaan. Anno 2012 is het condoom nog steeds de favoriet van 80 procent van de Japanners (v/m) die aan geboortebeperking doen. "Een door mannen gedomineerde samenleving geeft de voorkeur aan een door mannen beheerst voorbehoedmiddel", klinkt het onder geboortebeperkingsdeskundigen.

Dertien jaar na de legalisatie is het voor vrouwen nog steeds relatief duur en lastig om aan de pil te komen. "Wat is jouw probleem? Waarom vraag je je vriend niet om condooms te gebruiken?" reageerde de jonge vrouwelijke arts van Yasuyo Matsuda (34) op haar vraag om de pil. "Artsen zien de pil als gezondheidsprobleem. Ze wees me op mogelijke risico's, maar ik hield vol. Uiteindelijk kreeg ik een recept, waarna ze nog zei dat ik het risico liep nooit meer ongesteld te worden." Yasuyo wil uiteindelijk graag een kind, dus de schrik zit er wel in. Zij is niet de enige, binnen de kleine groep Japanse pilgebruiksters bestaat veel vrees voor bijwerkingen.

Haar vriendin Shoko Minami (31) kreeg het net zo moeizaam voor elkaar bij haar huisarts, een oudere man. "Ik heb vaak zo'n rugpijn bij mijn menstruatie, en ik had een belangrijk examen. Ik kreeg een recept voor twee weken en moest daarvoor veertig euro betalen, de volle prijs. Bij andere medicijnen hoef je hooguit een derde zelf te betalen."

Kiyomi Oshima (22) hoorde in Tokio onder medestudentes vooral negatieve verhalen over de pil. "Alleen prostituees zouden de pil gebruiken, en seksverslaafden. Het effect is dat het voelt of je vies bent, als je het zou willen." Toen ze voor haar studie naar Nederland kwam, ontdekte ze dat hier pilgebruik normaal is onder jonge vrouwen. En met zo'n 10 euro voor drie maanden is de pil hier aanzienlijk goedkoper dan de twintig tot dertig euro die de pil daar per maand kost.

Abortusparadijs
Daar komt nog bij dat de Japanse artsenvereniging bij pilgebruik extra onderzoeken en controles aanbeveelt, en een recept om de maand weer moet worden gehaald. Dat kost extra tijd en geld. "Wij willen die pil gewoon. Dat verzoek hoef je toch niet zo omstandig uit te leggen", stellen de twee. "Japan heeft een eigen beleid", verklaart Matsuda.

Dat is zeker het geval. Als laatste bij de Verenigde Naties aangesloten land legaliseerde Japan in 1999 de pil. Nog steeds is nergens het condoomgebruik onder gehuwden zo hoog als daar. In de naoorlogse jaren adviseerden artsen en vroedvrouwen condoomgebruik in combinatie met periodieke onthouding. Samen met de populaire 'voor het zingen de kerk uit'-methode (die in Japan 'buiten klaarkomen' heet) leidde dat tot bijzonder veel ongewenste zwangerschappen.

Japan was er in 1948 wel als een van de eerste landen bij om abortus toe te staan. De vrees was dat een bevolkingsexplosie de wederopbouw zou verstoren. Er leefden nooit bezwaren van religieuze aard, zoals in het Westen. De legalisatie leidde tot een explosie aan abortussen: 1,17 miljoen in 1955 (50,2 per duizend vrouwen tussen 15 en 49 jaar). Japan kwam in de jaren vijftig en zestig zelfs onder vuur te liggen als 'abortusparadijs' omdat het zoveel 'toeristes' uit de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk trok, waar de regels veel strenger waren.

Boeddhisme en shintoïsme hadden geen invloed op de groei van de abortussector, maar omgekeerd had de abortusindustrie wel haar weerslag op het geloof. Er zijn tempels die een plek hebben gecreëerd voor tientallen kleine stenen beeldjes, mizuko, die bescherming zoeken bij de heilige van de kinderen, Jizo. Deze 'waterkinderen' symboliseren de zielen van de geaborteerde foetussen of verloren kindjes. Het is een behoorlijke markt, dus adverteren sommige tempels openlijk met deze dienst. Sommige 'ouders' komen jaarlijks terug voor een ceremonie bij hun beeldje, dat vaak met een rood mutsje of sjaaltje is versierd.

Geheimzinnigheid
De praktijk in de jaren tachtig en negentig was dat dertig procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd ten minste één abortus had ondergaan, sommigen zelfs vaker. De vraag werpt zich op of de ingreep voor vrouwen in een land waar dat zó gebruikelijk is, net zoiets is als naar de tandarts gaan: vervelend maar nou ja, het moet. "Nee! Dat is niet zo", zegt psychologe Hiroki Nakagawa (43) stellig.

Zelf liet zij tweemaal een zwangerschap beëindigen. Abortus is - hoe onomstreden ook - moeilijk bespreekbaar. "De meeste vrouwen willen er niet over praten, niet eens met vriendinnen. Het is met geheimzinnigheid omgeven. Het levert ruzie tussen stellen op, vrouwen voelen zich achteraf toch vaak schuldig, en moeten het in hun eentje verwerken." Nakagawa had eens een cliënte die door haar man mishandeld en verkracht werd. "Zij had al tien keer een abortus gehad. Maar de pil gebruiken zonder zijn toestemming, dat kon niet."

In Japan blijft trouwen en kinderen krijgen het droombeeld. "Dus toen ik trouwde, dacht ik dat zwanger worden wel moest. Toen het zover was, kon ik het toch niet aan. Mijn man liet de keus aan mij. Daar was ik kwaad om. Vrouwen moeten voor alles zorgen, de belangrijke keuzes maken. Ik koos abortus en hij ging mee. Maar ik was degene die doodsbang was." Twee jaar later, op haar dertigste was ze nogmaals zwanger. "Ik wist dat ik van hem wilde scheiden, dus was het ook dit keer ongewenst. Bovendien had ik een fulltimebaan bij de regering."

Slechte informatie
Het stoort Nakagawa dat burgers zo slecht zijn geïnformeerd. "Over van alles, ook over de pil. Niemand weet dat je die zo in de kliniek kunt krijgen. De regering wil ons vormen. Nu is het weer: 'Geen abortus! Maar: 'Trouw!' en 'Krijg kinderen!' In elk tv-drama eindigt de ongewenste zwangerschap van een jongere met een bevalling. 'Dapper!' Maar in het echte leven is abortus de keuze voor deze meiden."

Of ze kiezen ervoor om uit nood te trouwen. Jonge Japanners experimenteren eerder en met meer partners dan voorheen. Waar elf procent van de studentes in 1974 geslachtsgemeenschap had gehad, was dat in 2005 gestegen naar 62 procent. Ouders lijken hiervoor massaal hun ogen te sluiten, zij praten niet met hun kinderen over seks. Maar seksuele voorlichting hoort evenmin in de lespakketten. Scholen die dit willen invoeren, krijgen soms boze ouders op hun dak. Het gevolg is een toename van ongewenste zwangerschappen en abortus bij tieners en jonge vrouwen (zie grafiek). Ongehuwd baren of samenwonen blijft taboe, dus stijgt het aantal 'moetjes', huwelijken die vaak binnen vijf jaar stuklopen. In 2005 was ruim een kwart van alle huwelijken een moetje, bij tienermeisjes was dat ruim tachtig procent.

Minder geboortes
De moeder (50) van studente Kiyomi Oshima heeft destijds haar hele vriendinnenkring begeleid naar hun abortus. "Ze is er trots op dat zij als enige nooit daarvoor onder het mes hoefde." Mevrouw Oshima waarschuwde voor het verschil tussen slechte en goede artsen. Bij een vriendin was het namelijk misgegaan: de door een goedkope arts niet geheel verwijderde foetus zorgde voor een levensgevaarlijke infectie.

Sinds 1975 is het aantal geboortes dramatisch gedaald. Daarmee daalde ook het aantal abortussen: tot 8,2 per duizend vrouwen in 2009 tussen 15 en 49, en zelfs tot 7,9 in 2010. In de jaren zestig en zeventig waren het vooral oudere vrouwen die vaker voor deze oplossing kozen, omdat hun gezin al compleet was. Na die periode is de afname van (zwangerschap en) abortus het meest opvallend in de groep van 25 tot 39 jaar. Dit is tevens te verklaren door later en minder vaak huwen, en de markante Japanse desinteresse in relaties en seks.

In Nederland is het cijfer voor 2010 8,7 abortussen per duizend vrouwen tussen 15 en 44. Dat ligt dicht bij elkaar, maar Japanse deskundigen wijzen erop dat de echte cijfers bij hen hoger liggen. Abortus valt buiten de ziektekostenverzekering; artsen hebben er zo geen belang bij het correct door te geven. Zij zouden dat bovendien verzuimen om de belasting te omzeilen, of om de privacy van scholieren en studentes te beschermen.

Hiroki Nakagawa ziet niets in de populaire abortusbeeldjescultus in tempels. "Dat is net of er een vloek op rust die je moet bestrijden. Dat hoef ik niet voor de twee kinderen die ik nooit zal krijgen. Het is goed zoals het gegaan is. Maar wie weet zal ik kinderen missen, als ik oud en eenzaam ben."

Hoezo seksloos?
In enquêtes geven Japanners aan dat ze in hun huwelijk amper aan seks doen. Vrouwen voelen zich verwaarloosd, mannen hebben een minnares, zijn impotent of ongeïnteresseerd. Maar seks buiten het huwelijk is er in vele vormen. De helft van de vrouwen in grote steden geeft aan wel eens te maken te hebben gehad met knijperij in volle treinen of op straat.

Ook de seksindustrie bloeit. Zo is er een genre video's met vrouwen die overgeven na orale seks. Legaal zijn de mangastrips waarin kindmeisjes het doen met varkens en honden. De helft van de mannen betaalt wel eens voor seks.

Deribari-herusu (letterlijk bezorgen-gezondheid) leveren dames aan huis of hotel. In 'stripclubs' valt met zaklamp of vergrootglas het vrouwelijk deel te bestuderen, want dat mag in porno niet worden afgebeeld.

Soaplands combineren twee favoriete Japanse bezigheden: badderen en prostitutie. Meisjes wassen en masseren er hun klanten en geven orale seks in bad. De voorliefde voor uniformen is te zien in themaclubs waar prostituees er uit zien als schoolmeisje, verpleegster of secretaresse. Of als bruid, manga-karakter of kind uit een tekenfilm.

Er zijn clubs met 'verveelde huisvrouwen', 'alleenstaande moeders', éénrichtingspiegels met daarin een gat ter afwerking, spiegels op de vloer, spionnetjes om te gluren, slipjesveilingen, natgeplast ondergoed. En net zoals de vele love-hotels themakamers kennen, zijn bordelen omgebouwd tot klaslokaal, kantoor of treinwagon. Daarin kunnen klanten alleen of tezamen naar 'schoolmeisjes' graaien, 'borsten molesteren' (twintig euro per extra meisje), of 'kantoordames seksueel intimideren'.

Bij bedrijfsuitjes (fiscaal aftrekbaar) kunnen collega's sushi eten van naakte vrouwen, halfnaakte theeceremonies volgen, of sake drinken uit vagina's.

Op uitgebreide vragenlijsten kan de klant van tevoren zijn wensen invullen. Daarbij staan verzoeken die prostituees in Nederland massaal zouden weigeren.

Decennialang verzet tegen de pil
In het Westen was de introductie van de pil de medische opmaat voor de seksuele revolutie. Maar de pil mocht de moraal van vrouwen en daarmee het Japanse familiesysteem niet corrumperen, als het aan de heren van het ministerie van gezondheid lag. Hun old boys network strekt zich uit via hun eigen adviesorgaan Centrale Farmaceutische Zakenraad en de Japanse Vereniging van Farmaceutische Organisaties naar het bestuur van Japanse Medische Vereniging. Die is met 100.000 leden, vooral dokters, een sterke lobbygroep die traditioneel de conservatieve partij LDP steunde, die van 1965 tot 2009 aan de macht was. Bovendien was en is abortus voor artsen lucratief. Afhankelijk van de leeftijd van de foetus kost die duizend tot drieduizend euro.

Dit netwerk van behoudende mannen wist succesvol de pil van de markt te houden. Dat deden zij met steeds nieuwe argumenten: gevaarlijke bijwerkingen, teruglopende vruchtbaarheidscijfers, chemische schandalen. In 1990 stelde een groep farmaceutische bedrijven voor om de speciaal voor anticonceptie ontworpen 'lage dosis pil' toe te staan. Legalisatie leek onvermijdelijk, maar toen greep het ministerieel adviesorgaan de aidscrisis aan als uitvlucht. Vrouwen die van condoom overgingen op de pil zouden meer seks hebben, en daarmee het risico op verspreiding van aids vergroten, was de gedachte.

In 1997 kondigde een minister legalisatie aan, maar toen gooide een dioxineschandaal - dat niets met de pil te maken had - roet in het eten. Milieustrijders eisten een verbod op elke soort anticonceptiepil omdat hormonen in urine en ontlasting van pilgebruiksters schadelijk zouden zijn. De adviesraad stelde in 1998 dat legalisatie nu wel heel ver weg was, omdat nog veel onderzoek naar diverse risico's nodig was. Activisten voor zelfbeschikking bestookten de regering: wanneer zou die zich aan haar toezeggingen houden die gedaan waren op internationale conferenties in 1994 en 1995?

Dat Japan ook extreem snel een nieuw medicijn kan toelaten, bleek in 1999. Na een onderzoek van een half jaar werd Viagra, middel tegen erectiestoornissen, toegestaan. Daarna kon de pil voor vrouwen niet achterblijven. Het verzet had ruim dertig jaar geduurd.

Een mizuko. Deze beeldjes symboliseren de zielen van de geaborteerde foetussen. FOTO © MARI SALBERG
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden