Alleen poëzie houdt ons overeind

Stefánsson voert zijn lezers het barre IJslandse leven binnen

"In Keflavik zijn er drie windstreken: de wind, de zee en de eeuwigheid." Rond dat zelfverzonnen motto, heeft de IJslandse schrijver Jón Kalman Stefánsson zijn jongste roman geweven. Het is een zoektocht naar een verloren jeugd en oude familieverhalen op de 'donkerste plek' van IJsland. "IJsland is een hard land en tijdens slechte oogsten nauwelijks bewoonbaar. In de bergen huist een enorm geweld, de dood ligt verborgen op de hellingen, de wind kan wreed zijn, de ijzige bries hopeloos. Maar Keflavik is nog steeds onbetwistbaar de miserabelste streek van het land."

Op die barre plek is Ari, de hoofdpersoon uit 'Vissen hebben geen voeten' opgegroeid. Zijn grootouders hebben er hun harde vissersbestaan geleefd, zijn vader heeft er als arbeider gewerkt. Zelf is hij vertrokken. Op een ochtend vroeg hij zijn vrouw aan de ontbijttafel waarom ze zo moet smakken, om daarna de deur uit te lopen en nooit meer terug te keren. Na jarenlang in Denemarken gewoond te hebben, reist hij in dit boek terug naar 'de donkerste plaats van IJsland'.

Spijt, verdriet en verblekende liefde tekenen de levens van deze IJslanders. Niet alleen dat van Ari, maar ook dat van zijn grootmoeder Margaret. Toen ze jong was omarmde ze nog vol overgave haar echtgenoot Odd - een stoere zeekapitein -, maar gaandeweg ebde de liefde weg in de zorg om het dagelijks bestaan. Telkens weer laat de schrijver zien hoe weinig er nodig is om te verliezen wat ons het dierbaarst is. "Het is onrechtvaardig dat de liefde, met haar vuurgloed, haar stille genegenheid, niet even lang leeft als de mens, maar met de jaren verbleekt, afkoelt, haar expressie verliest."

Hoofdstukken over Ari's puberjaren in de jaren zeventig worden afgewisseld met het lastige leven van zijn familieleden in de jaren dertig tot vijftig van de vorige eeuw. Daarbij moet gezegd dat de passages uit het verre verleden de lezer het meeste meeslepen, misschien omdat de levensomstandigheden van deze mensen zo ver van ons afstaan. Niet alles dat voor Ari van belang was (korte puberverliefdheden, de zoveelste nieuwe lp) blijft de lezer boeien.

Maar in de beschrijving van de voorouders is Stefánsson onovertroffen. Minutieus schetst hij hoe grootmoeder Margaret dodelijk vermoeid raakt door de eenzame afzondering, het harde werk, de zorg voor vier kinderen. Zo toont de schrijver hoe liefde langzaam verandert in sleur - waarover Ari kan meepraten. Nog sprankelender zijn de verhalen over zijn voorvaderen, ruige zeebonken die nergens voor terugschrokken. Als Ari's oom Eirikur op een dag zijn zwager Agust meeneemt naar zee, en die onophoudelijk over God loopt te zeuren, zegt Eirikur heel kalm: "Je mag best weten, Agust, dat als je niet met Olöf was getrouwd, ik je zonder aarzelen in zee had gesmeten."

Wat de mens onder dergelijke omstandigheden overeind houdt, is de poëzie. "Sommige mensen hebben ooit beweerd dat poëzie de andere vormen van schrijven overschaduwt, en wel in alles, diepgang, werking, schoonheid, maar ook in onbehagen," lezen we. De zin is haast programmatisch voor het schrijverschap van Stefánsson zelf. Dat bleek al in zijn vorige romans, vooral in de IJslandtrilogie 'Hemel en hel', 'Het verdriet van de engelen' en 'Het hart van de mens'. In 'Vissen hebben geen voeten' heeft hij zijn radicaal eigen stijl nog verder ontwikkeld: het poëtische dringt elke zin van zijn proza binnen. Het merkwaardigste is, dat Stefánsson de lezer meeneemt in die uiterst gewaagde opzet.

Alleen poëzie kan de zinloosheid van het bestaan een beetje verzachten, lijkt het wel. Na afloop blijft je als lezer bedwelmd achter, moegebeukt door de barre wind en de woeste zee, maar ook door het overweldigende besef van eindigheid. "Naar buiten gaan is uit den boze, behalve om te creperen, begraven in de sneeuw. De mensen blijven binnen - wij doen dat bij dergelijk weer, we geven om het leven dat misschien groots noch bijzonder is, maar het is het enige wat we hebben."

Jón Kalman Stefánsson: Vissen hebben geen voeten. Uit het IJslands vert. door Marcel Otten. Ambo/Anthos, 344 blz. euro 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden