Alleen Nederland heeft geenstijl.nl

Nederlanders laten zich op nieuwssites veel grover en botter uit dan andere Europeanen. Van enige etiquette lijkt eigenlijk geen sprake. "Als we schelden niet zouden toestaan, kunnen we bijna alle reacties op onze site wel weggooien."

’Meneer Balkenende”, begint een zekere Cor uit Leiden nog netjes op de website van De Telegraaf. Cor reageert op een nieuwsartikel waarin de premier een ’nieuw arbeidsethos’ van de Nederlander bepleit. Om de toekomstige behoefte aan arbeidskrachten op te vangen. Cors keurige aanhef blijkt misleidend. „Wilt u even bukken”, verzoekt hij. „Dan kan ik mijn vuist in uw reet rammen.”

De reactie is exemplarisch voor het niveau waarmee Nederlanders zich op nieuwsfora uiten, vooral als het onderwerp politiek of integratie is. De miljoenennota moet bij minister Bos ’anaal worden ingebracht’. Als er van de NOS tijdens een reportage een camera wordt gestolen, weten de reageerders al wel wie ervoor verantwoordelijk zijn. Marokkanen, waar het leger overheen moet. Of de joden, die moeten worden opgepakt en afgevoerd naar Drenthe. Zonder enige aanleiding spuwen mensen ongeremd hun gal.

Ook in België zijn integratie en de multiculturele samenleving hot items. Op de website van het Vlaamse dagblad De Morgen staat een artikel over een onderzoek waaruit blijkt dat respect en tolerantie de sleutel zijn tot goede goede integratie. Daar hoort ook het gedogen van een hoofddoek bij. Het stuk is goed voor dik veertig reacties, tegen twee of drie lezers die reageren op ander nieuws van de dag. Bezoekers van de site klagen over de ’eenzijdige aanpassing’ en over ’allochtonen die in koffiehuizen hangen in plaats van zich goed te laten opleiden’. Maar: alles in keurige bewoordingen, zonder gescheld. Een bericht op de website van de Gazet van Antwerpen over jongeren die bussen hebben bekogeld met stenen naar aanleiding van een manifestatie van het Vlaams Belang maakt ook heel wat ongenoegen los. Maar wel beschaafd geformuleerd.

Bij de Gazet wordt afhankelijk van het onderwerp vooraf of achteraf gemodereerd. Bij ’heikele onderwerpen’ als ’politiek en criminaliteit al dan niet begaan door allochtone jongeren’ lezen moderators eerst alle reacties voordat ze worden gepubliceerd, om ’scheldpartijen en veralgemenisering te voorkomen’. De vijfduizend reacties op de artikelen van Het Laatste Nieuws, De Morgen en 7sur7 (allemaal behorend tot dezelfde uitgeverij) worden door drie moderators net als bij De Telegraaf allemaal vóór publicatie gelezen. Bart Franssen, hoofdredacteur van deze sites: „We vertrouwen op zich op onze lezers om ons ongepaste reacties te melden, maar het is onze taak de site beschaafd te houden. Het is een imagokwestie, dat we vooraf screenen. Ze moeten inhoudelijk ingaan op een artikel en mogen niet racistisch zijn. Schelden kan ook niet. Op publieke figuren mag je best hard inhakken, maar de premier een lul noemen is plat en inhoudsloos.”

Op de site van De Telegraaf kan dit allemaal wél, zo blijkt in de praktijk. Ook al is schelden er volgens de eigen huisregels niet toegestaan. ’Schijnheilige bende’, ’sukkels’ en ’rechts-extremistische christenen’ – het is slechts een greep uit de scheldkanonnade die een artikel over het ontslagrecht losmaakt. Vooral de premier moet het opnieuw ontgelden. „Een eerste klas eikel en bedrieger, een zakkenvuller en een klootzak!”, roept Paul uit Den Haag.

Het bedrijf NoviaFacts in Almere modereert de site van De Telegraaf met achttien medewerkers en leest alle reacties (acht- tot vijftienduizend per dag) voordat ze worden gepubliceerd. „De premier voor lul uitmaken mag van ons”, zegt directeur Claudia van der Laan. „Als we dat niet zouden toestaan, kunnen we bijna alle reacties wel weggooien. Normaal gesproken moeten we al dertig procent van de reacties weg doen en kunnen we zeventig procent publiceren. Maar als het artikel over Wilders of over allochtonen gaat, kunnen we slechts tien procent plaatsen. Negentig procent is té grof en discriminerend. Soms direct bedreigend. Dan moeten we de krant of de politie waarschuwen. Het is geen onverdeeld genoeg die reacties te lezen, zeker niet voor sommige van onze moderators die zelf moslim zijn.”

De negativiteit van de reacties in het algemeen is opvallend, vindt Van der Laan. „Nederlanders zeuren ongelofelijk”, zegt Van der Laan. „Zelfs als Ankie van Grunsven goud haalt op de Olympische Spelen, reageren mensen met ’Daar heb je haar weer met haar paardenbek’.”

De Britse sensatiepers staat bekend ongenadig hard te kunnen uithalen, vooral als het gaat om verkrachters en pedofielen. Maar ook om geestige woordspelingen in de schreeuwende krantenkoppen op de voorpagina. Precies zo is het met de reacties van lezers op deze krantensites. „Hebzuchtig varken”, kopt de Britse tabloid Daily Mirror naast een foto van een Amerikaanse hedgefondshandelaar die miljoenen zou hebben verdiend met het speculeren tegen banken. De man schijnt een varken als huisdier te hebben. Britten houden van hun taal en ironie. Op nieuwssites regeert de humor. Reageerders laten geen kans onbenut om grappig te zijn of een slimme indruk te maken. Tegelijkertijd kunnen ze fel uithalen. „Hij is een walgelijke freak zonder ruggengraat”, luidt één van de heftigste reacties op een artikel in The Sun over de beloften van de premier die zwaar onder vuur ligt om de financiële crisis aan te pakken. „Brown is een absolute clown, geen financiële tovenaar”, merkt Doug in Hong Kong droogjes op. „Geef Gordon Brown een toga en een fluit, en hij kan wedijveren met Nero”, zegt een ander.

De commentaren bij The Sun zijn zelfregulerend en mensen wordt opgeroepen te mailen als er ongepaste taal wordt gebruikt. Bij de Daily Mirror moeten mensen zich registreren om aan de nieuwsfora te kunnen meedoen en zich akkoord verklaren geen ’obscene’, ’bedreigende’, ’beledigende’ taal te bezigen, vertrouwelijke informatie of auteursrechten te schenden of welke wet of code dan ook.

De aangekondigde privatisering van La Poste houdt de Fransen erg bezig. Ook de lezers van dagblad Le Monde. „Of de privatisering een goede beslissing is, kan ik niet beoordelen”, schrijft ene Henri G. op de site van de Franse krant. „Maar dezelfde dienstverlening eisen als vijftig jaar geleden toen de telefoon nog zeldzaam was, vind ik persoonlijk onzin. Toen destijds de spoorwegen werden aangelegd was er ook niemand die pleitte voor het behoud van de diligence (postkoets, JM).”

Met tegen de 3,5 miljoen unieke bezoekers per maand wedijvert Le Monde met Le Figaro om de plaats van de best bezochte Franse nieuwssite. Hier vind je geen scheldpartijen of aanvallen op de man. Meestal zijn de reacties juist welkome aanvullingen op het artikel of bieden ze een verfrissend nieuw gezichtspunt. Het is een wonder wat de reageerders van Le Monde in de 500 toegestane tekens aan argumenten naar voren kunnen brengen. Opgemerkt moet wel worden dat alleen abonnees van de krant op de berichten op de website kunnen reageren en die behoren doorgaans tot de hoog opgeleide en welbespraakte elite. Toch zul je ook op andere Franse nieuwssites meestal vergeefs zoeken naar een stevige scheldpartij.

Ook op Duitse nieuwsfora komen schelden, beledigen en dreigen zelden voor. Lezers debatteren meestal deftig en degelijk op internet, sommigen beginnen hun reactie zelfs met de aanhef ’Geachte meneer’ of ’Geachte mevrouw’. Het deftigst is Zeit Online, waar bezoekers eindeloos met elkaar in debat gaan over, om waar wat te noemen, ’de vrije wil in het licht van de neuropsychologie’. Het heftigst is recentelijk op de nieuwssites gedebatteerd over de crisis in de sociaal- democratische regeringspartij SPD. De toon is dan vaak hard, maar komt meestal niet verder dan schamperen.

De Duitse nieuwssites hanteren vrijwel allemaal een etiquette (geen beledigende, seksistische, racistische of ’fecaliëntaal’). Maar net als in Nederland verschillen ze in de mate waarin ze zelf over die etiquette waken: moderatie voor- of achteraf. In maart van het vorig jaar zijn de beheerders van internetforums door het bondsgerechtshof tot extra voorzichtigheid gemaand. Dat hof bepaalde dat in geval van beledigingen in internetforums zowel de beheerder als de auteur verantwoordelijk zijn. Maar het hof bepaalde ook dat de beheerders niet verplicht zijn bijdragen van tevoren te screenen. Het volstaat wanneer ze bij een klacht onmiddellijk tot actie overgaan en de bijdrage verwijderen. Doen ze dat niet, dan zijn ze weliswaar niet strafbaar in de zin van de strafwet, maar krijgen ze een aanmaning die een hoop geld kan kosten.

De sterke nadruk op individuele vrijheid en met name de vrijheid van meningsuiting verklaart de harde toon in Nederland, zegt hoogleraar cultuursociologie Dick Houtman, verbonden aan de Erasmus universiteit Rotterdam . „Iedereen kent het liedje wel over dat ’land wars van betutteling’ waar ’geen uniform heilig is’. Waarnemers uit andere landen beschouwden Nederlanders eeuwen geleden al als lomperiken en botteriken. Maar het begint nu steeds verder uit de hand te lopen.”

Zoekend naar een verklaring hiervoor, moet de geschiedenis worden geraadpleegd, stelt Cas Wouters, historisch socioloog aan de universiteiten van Utrecht en Amsterdam. De negentiende eeuw eindigde in Nederland later dan in Europese landen om ons heen, doordat ons land neutraal was in de Eerste Wereldoorlog, zegt de socioloog. In andere landen werd het gezag vervangen maar in Nederland bleef de elite zitten. „Tussen de ideale fatsoensnorm die deze elite het volk oplegde en de praktijk van alledag was een enorme kloof”, zegt Wouters.

„Ook tijdens de verzuiling, een fenomeen dat Nederland uniek maakt ten opzichte van andere Europese landen. De Nederlander zat in een keurslijf. Het verzet tegen de fatsoensrakkers in de jaren zestig en zeventig heeft hierdoor een tsunami veroorzaakt.”

Toen waren het volgens Wouters de intellectuelen die er geen doekjes om wonden: alles moest recht voor z’n raap kunnen worden gezegd. „Plat praten was door de idealisering van de arbeidersklasse mode onder intellectuelen. Om het hardst schreeuwden ze dat kapitalisten keihard moesten worden aangepakt. Net zoals rechts nu roept dat de linkse kerk en allochtone jongeren moeten worden aangepakt. De woordenstrijd gaat maar door, hij verandert alleen van politieke kleur. En het morele debat laait steeds opnieuw op. Nederlanders hinken van het ene been naar het andere.”

Huilen om de teloorgang van goede fatsoensnormen heeft geen zin, vindt Wouters, die het wel veelzeggend vindt zelfs op sites van kwaliteitskranten banaliteiten tegen te komen van reageerders. „Het heeft geen achtergrond. Deze mensen hebben de diepgang van een surfplank. Ze schrijven op internet wel ’Balkenende moet aan het spit’, maar als de premier van zijn fiets valt, rapen ze hem op en bieden ze hem een kop koffie aan. Ondertussen doet Wilders zijn uiterste best om niet voor het gerecht te worden gesleept. Bulldozers over Marokkanen? Houd toch op! Daar is Nederland veel te beschaafd voor. We schreeuwen alleen maar hard.”

Met medewerking van Marijn Kruk (Parijs), Antoine Verbij (Berlijn) en Maaike Veen (Londen)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden