Review

Alleen Klaas Bruinsma leek een tikje op Don Corleone

Wie zijn de boeven onder ons? Wordt de Nederlandse onderwereld beheerst door klassieke maffiosi naar Italiaanse snit, meedogenloze ex-Joego's, Hollandse hasjkwekers?

Crimonologie blijft een wetenschap van tegeltjes lichten: achter een verdacht oppervlak kan iets onbeduidends schuilgaan dat het vervolgen niet waard zijn. Maar iemand die er uit ziet als een onbenullige kruimeldief kan bij nader inzien de keiharde leider van een criminele organisatie blijken.

Frank Bovenkerk is geen angsthaas onder de criminologen. Waar collega's vrijwel uitsluitend putten uit veilige politierapporten en justitiedossiers, gaat Bovenkerk ook naar de bron en neemt die net zo serieus als officiële observaties. Beweringen van crimineel gekleurde journalisten en misdadigers tellen wat hem betreft net zo hard mee. Uit die bonte mozaïek heeft Bovenkerk zijn boek 'Misdaadprofielen' gedestilleerd.

Bij het doorgronden van criminelen en hun rol is misleiding met uiterlijke schijn een factor van belang. Bovenkerk noemt een fraai voorbeeld. Alle kenners dachten dat de maffia op Sicilië vóór de oorlog werd beheerst door don Calogero Vizzini en zijn opvolger capo Guiseppe Genco Rosso. Tot de spijtoptant Antonino Calderone ging praten en de onopvallende Andrea Fazio de werkelijke leider bleek te zijn.

Net als overal, staat ook in Nederland bij eenieder een vals beeld van maffialeiders op het netvlies gebrand. De figuren die Mario Puzzo in zijn boek De Peetvader schetst zijn onvergetelijk maar onwerkelijk. Zo'n strak regiem, met een capo di capi als Don Corleone aan het hoofd, komt vrijwel nergens voor, weet Bovenkerk. Het is zelfs heel dom om zo je criminele zaakjes te regelen. Een stevige, vaste organisatie is veel te riskant. Bij een ontmanteling door justitie, vallen de puzzelstukken zo op hun plaats.

Is er dan niets waar van het Puzzo-beeld? Jawel, zegt Bovenkerk, van een afstand gezien is zijn penseel goed gevoerd: ,,De georganiseerde misdaad manifesteert zich in twee gedaanten: naar buiten toe wordt de gelikte wereld van De Peetvader getoond, maar intern heerst de rommeligheid van de Driestuiveropera.''

Wie zich niet aan die ongeschreven code houdt en de balans verbreekt, loopt grote risico's. Zoals Nicodemo Scarfo, alias Little Nicky, die al zo lang in Philidelphia de baas denkt te zijn dat hij publiekelijk de rol van peetvader à la Puzzo gaat spelen. Little Nicky trektte veel aandacht en wordt omgelegd. Bovenkerk: ,,Het heeft er alle schijn van dat Klaas Bruinsma in Nederland hetzelfde is overkomen''.

Bruinsma - denkt ook Bovenkerk - was vermoedelijk één van de weinige echte maffia-achtige bazen die Nederland tot nog toe gekend heeft. Niet alleen om die reden wijkt hij af van de doorsnee criminele topfiguur: Bruinsma kwam ook nog eens uit een intellectuele, rijke familie. ,,Sociologisch bezien vormt de misdaad een voertuig tot sociale stijging voor jongens uit de volksklasse'', schrijft Bovenkerk. De jongens bedriegen en schieten zich omhoog en na verloop van tijd nestelt de misdadiger zich in een bepaalde branche, net zoals in de bovenwereld - op een zeker moment moet een mens zich specialiseren.

Bovenkerk beschrijft de rites in de multiculturele onderwereld, waarin Servische, Marokkaanse, Antilliaanse gangsters onderduiken. Misdadigers met dezelfde achtergrond zoeken elkaar op, het wakkert het 'ons tegen hun-gevoel' aan. En wat kan het 'bijklussen' voor kwaad, vraagt men zich in veel lagere sociale klassen af. ,,Waarom zouden we niet met de emmer klaarstaan als de kraan al openstaat'', luidt een Turks spreekwoord.

Op net zo'n ondergrond heeft zich de kweek en handel van de nederwiet in autochtone kring ontwikkeld. ,,Het gaat maar om soft drugs'', zo werd die business lang gebagatelliseerd. Bovenkerk beschrijft hoe angst voor 'stigmatiserend optreden' de overheid lange tijd belette de bases van de hasjcriminelen in de woonwagenkampen aan te pakken. Zo groeiden de 'kampers' uit tot drugsbaronnen, die aan het hoofd staan van families à la Flodder in plaats van Corleone. Het vergaarde criminele geld wordt niet witgewassen of gestoken in een betere toekomst van de kinderen, maar in een protserige levensstijl à la, jawel, Klaas Bruinsma.

De meeste hasjbazen zijn volgens Bovenkerk wel zo slim niet als de Flodders naar een villawijk te verhuizen. Binnen het kamp zijn ze veilig. Maar de criminele onderneming is te groot om op te houden bij de hekken die de overheid rond de woonwagens heeft gezet: lege fabriekshallen en kassen worden 'gevorderd'. In arme, oude wijken worden bewoners 'overgehaald' bij te verdienen met de kweek van wiet. Wie weigert, is niet solidair met de wijk. Is die waarschuwing nog niet genoeg, zo heeft Bovenkerk in achterbuurten opgestoken, dan worden de buurtbewoners geïntimideerd.

Politie en justitie treden mondjesmaat op. De coffeeshops moeten tenslotte ook aan hun stuff komen. Bovendien strijkt de Nederlandse staat nogal wat miljoenen op aan belasting uit de hasjbranch. In dat licht zouden hasjbaronnen de aanschaf van een pitbull of de rekening van een huurmoordenaar als aftrekpost mogen opvoeren. Zo'n claim zou zeker de aandacht trekken, daarom laten criminelen tot nog toe deze maas in de wet onbenut.

Wie nieuwgierig is naar de achtergrond van internationale en lokale criminaliteit, wordt allerminst teleurgesteld. Bovenkerk zet kernachtig neer hoe misdadigers proberen te overleven in hun (ongeorganiseerde) bendes en daarbuiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden