Alleen in Oezbeeks theater is er vrijheid

Het Ielchomtheater is de enige plek in Oezbekistan waar maatschappelijke problemen openlijk besproken worden. Vorig jaar werd de oprichter vermoord. Onbekend is door wie en waarom.

„Hier in het theater durven mensen vrijuit te praten!” Acteur en manager Maxim Toemenev (30) knipt het licht aan in de zwart geverfde toneelzaal onder een onmiskenbaar Sovjethotel. „Al dertig jaar lang is Ielchom de enige plaats in Oezbekistan waar zaken als politiek, homoseksualiteit en religie openlijk op de bühne worden besproken.” Maar het keldertheater, door sommigen een ’eiland van vrijheid’ in het dictatoriaal geregeerde Oezbekistan genoemd, beleeft roerige tijden. Vorig jaar september werd oprichter en voormalig hoofdregisseur Mark Weil met enkele gerichte pistoolschoten op straat vermoord.

In de hal van het theater hangt een levensgrote zwart-witfoto van Mark Weil. In 1976 richtte hij Ielchom (inspiratie in het Oezbeeks) op als het eerste onafhankelijke theater in de toenmalige Sovjet-Unie. „In de begintijd werkten de acteurs overdag in de grote staatstheaters en voerden ’s avonds hier verboden en experimentele stukken op,” vertelt Toemenev. „De voorstellingen begonnen pas om tien uur, maar toch zat de 150 stoelen tellende zaal altijd vol. De acteurs kregen niet betaald, maar werkten vol overgave, want eindelijk was er een plek in de Sovjet-Unie waar vrijuit van gedachten werd gewisseld.”

Ielchom botste geregeld met de Sovjetautoriteiten, maar maakte steeds weer een doorstart. Waarom kon Weil zijn gang gaan? Volgens Toemenev was dit alleen mogelijk doordat het theater zich bevond in een verre uithoek van het Sovjetrijk. Ook balanceerde Weil consequent op de grens van het toelaatbare. Toen de Sovjet-Unie uiteenviel in 1991, speelde de toneelgroep een tijdlang alleen maar pantomime. „De stukken die wij tien jaar daarvoor al hadden opgevoerd, werden ineens over de hele voormalige USSR gespeeld. Wij hadden alles al gezegd, en daarom zwegen we”, aldus Toemenev.

De toneelgroep maakte gastreizen naar Europa en de Verenigde Staten en deed nieuwe inspiratie op. Het gezelschap experimenteerde met moderne technieken en stijlen, zoals multimedia en improvisatie, doorgaans onvindbaar in de klassieke staatstheaters in Centraal-Azië.

De afgelopen jaren richtte Weil zich voornamelijk op controversiële facetten van de hedendaagse conservatieve en autoritair geregeerde Oezbeekse samenleving. Na de Sovjetperiode is het land haar traditioneel-islamitische identiteit aan het herontdekken. Na 11 september 2001 werd in Ielchom een stuk opgevoerd dat was gebaseerd op ’Imitaties van de Koran’ van Alexander Poesjkin. De toneelgroep speelde ’Koning Oeboe’ van Alfred Jarry over een afstotelijke dictator. De show ’Extase met de granaatappel’, nog steeds onderdeel van het repertoire, gaat onder meer over de eeuwenoude Oezbeekse traditie van de zogenoemde ’Batsja-jongens’. Dit waren dansjongens die verkleed als meisjes dansen uitvoerden. De communisten hadden deze traditie, verbonden met homoseksualiteit, nagenoeg volledig afgeschaft.

De dag voor de première van ’Extase met de granaatappel’ werd Mark Weil doodgeschoten door schutters met diep over hun gezicht getrokken petten. „We waren totaal verslagen”, vertelt Toemenev. Er werd een onderzoekscommissie ingesteld, maar de moord blijft in raadselen gehuld. „Onder het huidige gesloten regime zal de waarheid nooit bekend worden”, verzucht Toemenev.

„Een opvolger voor Weil is niet aangewezen, want hij is onvervangbaar”, zegt de acteur, die zelf al veertien jaar bij de toneelgroep werkt; „Ielchom is nu het theater van de gastregisseurs.”

Zal Ielchom ook zonder Weil een ’eiland van vrijheid’ blijven?’ Theaterexpert Viktor Nemtsjekov in buurland Kazachstan weet zeker van wel. „Ielchom heeft steeds als voorbeeld gediend voor ons, acteurs en regisseurs in de (voormalige) Sovjet-Unie. Het heeft zich steeds weer opnieuw aangepast. Ook dit keer zal het ze lukken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden