Alleen het profijtbeginsel helpt

Ze kijken met spijt terug op de mislukte formatiepoging. Lans Bovenberg en Hugo Keuzenkamp, allebei hoogleraar economie maar van respectievelijk CDA- en PvdA-huize, vinden de bezuinigingslijstjes van Balkenende en Bos gerommel in de marge, zonder visie op de overheidsfinanciën. Maar of CDA en VVD meer visie hebben? ,,De econoom Zalm kan het. Maar als politicus is hij graag een populist en dan gaat hij altijd meteen in de fout''.

Een paar weken geleden schreven Bovenberg en Keuzenkamp samen een open brief aan de politiek leiders van CDA en PvdA. Een nieuwe centrum-linkse regering moest scherpe keuzes maken, schreven Bovenberg (KU Brabant) en Keuzenkamp (Universiteit van Amsterdam). Hun motto is: er zijn harde maatregelen nodig, die de economie structureel herstellen en wel op een sociaal verantwoorde manier, ook voor toekomstige generaties. De open brief speelde geen rol in de onderhandelingen. ,,Pas op het laatst is het bij het CDA aan de orde geweest'', weet CDA'er Bovenberg.

,,De keuzes die wij voorstaan vereisen staatsmanschap'', zegt Bovenberg nu de coalitie van CDA en PvdA er niet zal komen. Hij betreurt het dat de nieuwe lichting politici er niet toe in staat is gebleken. ,,Balkenende en Bos zaten in een unieke positie. Beiden hadden zo vlak na de verkiezingen voluit steun van het grote deel van het electoraat, dat hen vertrouwt. Ze konden moeilijke beslissingen nemen en die ook met verve verdedigen bij de achterban. Dat is traditioneel met de VVD een stuk moeilijker.''

Keuzenkamp en Bovenberg bestuderen de financiële lijstjes die beide partijen bij de informateurs uit de eerste ronde, Leijnse en Donner, inleverden. ,,Dit is vooral de kaasschaafmethode geweest'', constateert Keuzenkamp. ,,Kijk, het grootste bedrag wilden ze halen uit loonmatiging. Maar daar gaat de politiek niet over. En als je vindt dat de collectieve sector te weinig kwaliteit heeft, moet je niet de ambtenarensalarissen verlagen. Dan kun je beter kijken wat wel en wat niet door ambtenaren gedaan moet worden, kwaliteit belonen en overbodige taken wegsnijden. Je vermijdt zo dat de overheid als werkgever onaantrekkelijk wordt door slechtere arbeidsvoorwaarden.''

De visie ontbrak, zegt Bovenberg: ,,Terwijl Bos in het begin toch heel erg de nadruk legde op de economie. Er blijkt nu vooral een heel erg sterke nadruk op het budgettaire verhaal te zijn geweest.''

Volgens de CDA-econoom heeft Balkenende te lang vastgehouden aan zijn eis dat in de volgende kabinetsperiode een begin moest worden gemaakt met het aflossen van de staatsschuld. ,,Het anker van het aflossen van de staatsschuld is heel belangrijk. Maar het gaat nu zo slecht met de economie en de pensioenfondsen, dat dit niet het moment is om daarmee te beginnen. En er zijn ook andere wegen om het doel te bereiken dat toekomstige generaties de kosten van de vergrijzing kunnen opbrengen. Juist daarop had nu moeten worden ingezet. En hoe dat kan heeft een CDA-denktank, waarin Balkenende en ik allebei zaten, drie jaar geleden al opgeschreven.''

De PvdA-er Keuzenkamp vindt, net als Bovenberg, dat een nieuw kabinet een onontkoombare boodschap heeft: de Nederlander gaat in de toekomst fors meer betalen voor zijn voorzieningen. Dat is hoogst noodzakelijk om de verzorging en pensioenen van ouderen straks te financieren. De overheid hoeft dan immers minder geld te reserveren voor die diensten. Door nu de prijs kunstmatig laag te houden probeert de overheid diensten en voorzieningen voor de lagere inkomens bereikbaar te houden, terwijl daarvoor heel andere instrumenten zijn. Instrumenten die ook meer economische logica bevatten, zoals een veel lagere belasting voor de laagste inkomens, aldus Keuzenkamp.

Zo'n economische politiek vraagt om een pakket maatregelen en slechts één daarvan is het aflossen van de staatsschuld. Bovenberg: ,,De politiek kan nu wel alvast beginnen met de andere maatregelen.'' Zo zal ervoor gezorgd moeten worden dat meer mensen gaan werken. Dan krijgt de staat immers meer belastinginkomsten en hoeft er minder te worden bezuinigd op voorzieningen.

Dat betekent dat zowel de Vut als de collectieve pre-pensioenregelingen moeten worden afgeschaft. Ouderen moeten zoveel mogelijk tot hun 65ste levensjaar blijven werken. Bovenberg: ,,En dat heeft ook nog grote voordelen voor de houdbaarheid van onze ouderdomspensioenen. Nu gaat eenderde van de kosten van pensioenfondsen op aan het pre-pensioen. De huidige financiële problemen van pensioenfondsen worden veel hanteerbaarder als dat pre-pensioen niet meer collectief wordt gefinancierd. Wat elk individu wil, moet hij zelf weten. Ook of hij eerder wil ophouden met werken, maar daar hoeft de gemeenschap niet aan bij te dragen via fiscaal aftrekbare premies.''

De politiek kan nog meer financiële prikkels inbouwen om ouderen zo lang mogelijk door te laten werken, zeggen Bovenberg en Keuzenkamp. Bijvoorbeeld door wie al voor zijn 65ste stopt met werken, na zijn pensionering meer belasting te laten betalen. Of: draagkrachtige 65-plussers gaan meer belasting betalen zodat het draagvlak voor de AOW in stand blijft.

Om meer mensen aan het werk te krijgen, zal een nieuw kabinet daarom ook moeten zorgen dat de WAO alleen nog voor de echte arbeidsongeschikten is. En het zal de armoedeval moeten aanpakken. Dit is volgens de twee economen meest structurele probleem van de Nederlandse arbeidsmarkt. De armoedeval ontstaat op het moment dat een uitkeringsgerechtigde aan het werk gaat. Door zijn arbeidsloon verliest de nieuwe werknemer allerlei inkomenssubsidies. Die subsidies verdwijnen ook als werknemers met een minimumloon meer gaan verdienen, waardoor ze netto niets extra's krijgen.

Ook daarom is het mislukken van de formatie tussen CDA en PvdA een gemiste kans, zegt Keuzenkamp. CDA en PvdA hadden er nu definitief voor kunnen kiezen om de inkomens via de fiscus te gaan herverdelen, in plaats van de prijs voor diensten als hoger onderwijs, de zorg of het openbaar vervoer met subsidies kunstmatig laag te houden. Daarmee zou de armoedeval definitief tot het verleden behoren.

Keuzenkamp is de eerste om te erkennen dat in de politiek, vooral ook bij zijn eigen PvdA, subsidies erg populair zijn. De econoom vindt dat fout. ,,Ik heb wel eens gezegd dat alle parlementariërs verplicht een cursus welvaartseconomie zouden moeten volgen. Dan zouden ze in ieder geval weten dat het herverdelen van inkomens niet moet gebeuren via de prijs van goederen en diensten, maar via de inkomsten.''

De CDA-er Bovenberg zegt in dit verband best bereid te zijn een bos bloemen te leggen op het 'politieke graf' van oud-PvdA-leider Ad Melkert. Als onderhandelaar voor zijn partij probeerde Melkert in 1998 van de arbeidskorting, de belastingaftrek voor werkenden, een earned income taxcredit te maken. In dit, in de VS bekende, systeem neemt de belastingaftrek af naarmate een inkomen hoger is. Door de arbeidskorting voor de laagste inkomens tot en met modaal hoog te maken en voor de inkomens daarboven geleidelijk weer te verlagen, bestrijd je de armoedeval. Maar Melkert kreeg hiervoor, tot spijt van Bovenberg en Keuzenkamp, geen poot aan de grond. Het is de enige manier om inkomenspolitiek te bedrijven en tegelijk de kansen op invoering van het profijtbeginsel voor overheidsvoorzieningen te vergroten.

Dat dat profijtbeginsel een pure noodzaak is staat voor de twee economen als een paal boven water. Dat betreft zowel het vervoer, de zorg, het wonen, het (hoger) onderwijs en opnieuw, de pensioenen. Voor al deze zaken zullen mensen meer moeten gaan betalen. De werkelijke kostprijs van deze diensten moet volgens Bovenberg en Keuzenkamp duidelijk worden. Alleen zo kunnen burgers zelf de kosten afwegen tegen het profijt dat ze ervan hebben.

Bovenberg: ,,Het prijskaartje zal omhoog gaan. Er is geen andere keuze. Of we moeten kappen in de arrangementen, maar dat willen we niet. Als wij in Nederland goed openbaar vervoer willen, zullen we daarvoor meer moeten betalen. Ik vind het daarom ook een schande dat het huidige kabinet onlangs naar de rechter is gestapt om de spoorwegen te verbieden hun prijzen te verhogen. Dat betekent gewoon dat de NS uiteindelijk in de voorzieningen moet schrappen.''

Keuzenkamp heeft eenzelfde boodschap voor de PvdA. Bos beloofde tijdens zijn verkiezingscampagne dat de verhoging van de ziekenfondspremie ongedaan zou worden gemaakt. Keuzenkamp: ,,De keuze in de zorg is simpel: of de eigen bijdragen gaan omhoog, of we schrappen bepaalde zorg uit het ziektekostenpakket. Ik ben niet voor een beperking van het pakket, door bijvoorbeeld de huisarts eruit te halen. Dat levert allerlei andere problemen op. Laat de mensen maar zien hoe duur de zorg is met een forse eigen bijdrage, ook voor de lage inkomens.''

Hetzelfde geldt voor het onderwijs. Keuzenkamp: ,,De vraag is of geld het probleem is in zorg en onderwijs. De PvdA wilde miljarden extra investeren. Dat deed het paarse kabinet ook, zonder dat daarmee de problemen zijn opgelost. Kijk eerst eens naar de vreselijke regulering van prijzen en budgetten, voordat je er extra geld in stopt.''

Bovenberg knikt en vult aan; ,,Het kan best zijn dat er meer geld voor onderwijs nodig is. Maar dat hoeft dan niet allemaal via de belasting betaald te worden. Laat mensen die er profijt van hebben, ook zelf maar particulier bijdragen. Mensen die hoger onderwijs volgen kunnen best een forse eigen bijdrage betalen. Zij hebben later immers ook de meeste profijt van dat onderwijs.''

Keuzenkamp begrijpt wel dat dergelijke keuzes juist voor de PvdA moeilijk liggen. ,,Ze moeten dan maatregelen nemen die allerlei verworven rechten onderuit halen. Het is ook moeilijk om tegen mensen te zeggen; we willen u een sterke financiële prikkel geven om te (blijven) werken. Maar Bos was wel in de positie om tegen zijn achterban te zeggen: sorry, maar dit moet nu echt gebeuren. Dan had hij leiderschap getoond.''

De PvdA-econoom oordeelt net zo hard over het beleid van het tweede paarse kabinet als zijn CDA-collega. Het CDA verwijt het paarse kabinet in de tweede regeringsperiode veel te veel geld over de balk te hebben gesmeten, zonder de structurele economische problemen op te lossen. ,,Paars durfde de harde boodschap ook niet te melden. Maar daardoor kampt Nederland nu met zowel een financieel als een economisch probleem.''

Keuzenkamp kijkt echter wel met heimwee terug op het eerste paarse kabinet. ,,Dat kabinet was erg vernieuwend, plezierig links-liberaal. Een mooie combinatie. De PvdA schudde toen veel oude dogma's van zich af. Maar in de tweede paarse periode werd links-liberaal vervangen door slechte compromissen tussen oud-rechts en oud-links en kwam de oude inkomenspolitiek van de PvdA terug.''

Nu de PvdA definitief door het CDA buitenspel is gezet, is de kans groot dat er een coalitie met in ieder geval de VVD wordt gevormd. Zal de liberale leider Gerrit Zalm wel in staat zijn om met het CDA de structurele maatregelen te nemen? Zal hij het profijtbeginsel wel durven introduceren, bijvoorbeeld het rekeningrijden, dat zijn achterban zo verfoeit? Bovenberg en Keuzenkamp zijn opvallend eensgezind. ,,Zalm kan dat wel, maar wil hij het ook? Het gaat bij hem mis als hij populist wordt. Dan komt hij met bijvoorbeeld het afschaffen van de onroerende zaakbelasting. Onbegrijpelijk. Dat is nu juist één van de weinige heffingen die economisch niet verstorend werken. De kwijtschelding aan mensen met lage inkomens werkt verstorend, niet de belasting zelf'', meent Keuzenkamp.

Een CDA/VVD-kabinet zal volgens de CDA-er Bovenberg overigens wel moeten afblijven van de koppeling tussen lonen en uitkeringen. ,,Het kabinet kan beter nu de koppeling handhaven, en alles inzetten op het herstel van de structurele problemen. Dat is de koninklijke weg.''

Ook voor Keuzenkamp blijft de koppeling essentieel. ,,Als een kabinet het profijtbeginsel in voorzieningen durft te introduceren en ook nog gaat ontkoppelen, dan ga je te hard tekeer in de inkomensverhoudingen. Dat wordt een te grote schok voor mensen. En dan word zelfs ik op een gegeven moment bevangen door oude linkse sentimenten.''

De CDA-er Bovenberg maakt zich geen illusies. ,,Het wordt nog niet zo makkelijk met de VVD. De liberalen zien bijvoorbeeld niets in een levensloopregeling en ze willen de uitkeringen loskoppelen van de lonen. De inkomenspolitiek wordt daarom het grootste probleem. Het CDA wil wel dat mensen de kostprijs van voorzieningen gaan betalen. Maar daar hoort absoluut een systeem van inkomensherverdeling via de fiscus bij. En Zalm heeft vorig jaar al aangegeven dat hij daar helemaal niets ziet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden