Alleen gelukkig achter de tafel met de inktpot

Kluizenaar | Ze kwam haar huis nauwelijks uit en werd pas na haar dood ontdekt als een van de grootste Amerikaanse dichters: Emily Dickinson. De Engelse regisseur Terence Davies maakte de eerste grote bioscoopfilm over deze negentiende-eeuwse kluizenares.

Hoe vang je de wereld van een woordkunstenaar in beelden? Iemand die een groot deel van zijn leven achter de schrijftafel zit? John Albert Jansen gaf op het documentairefestival Idfa het antwoord met 'Verloop van jaren: dichter bij Remco Campert'. Dit portret toont het alledaagse, huiselijke leven van de oude dichter, de bron van waaruit zijn poëzie ontspruit.

'A Quiet Passion' is een speelfilm, een kostuumstuk, maar ook Terence Davies is erin geslaagd om het alledaagse, huiselijke kluizenaarsleven heel nabij te brengen en de wereld van Dickinson, die pas na haar dood beroemd werd, voor een 21ste-eeuws publiek te onsluiten. Davies dompelt de kijker onder in een oogverblindend universum dat de oren niet vergeet: Dickinsons gedichten zijn door de film geweven als een monologue intérieur.

Het is niet zomaar een stijlmiddel, deze innerlijke stem. In het streng christelijke, 19de-eeuwse Amerika van Dickinson werden vrouwen niet geacht zich hardop te uiten. Emily's vader reageert afwijzend als tijdens een theaterbezoek een vrouw op het toneel in gezang uitbarst. Als Emily hem later vraagt of ze 's nachts gedichten mag schrijven, omdat het dan zo lekker stil is, staat hij dat tot haar grote geluk wel toe.

Vader blijkt de beroerdste niet. Hij schakelt ook een bevriende uitgever in, die schoorvoetend een gedicht van haar publiceert in een plaatselijke krant - anoniem. "Ik heb besloten om 'Sic transit gloria mundi' te publiceren", schrijft hij in een brief, "het minst grillige en meest gevatte gedicht". De rest doet hij af als kinderrijmpjes. Meneer besluit met de boodschap dat literaire klassiekers worden geschreven door mannen, niet door vrouwen.

Patriarchaat

Davies beklemtoont de vrouwvijandige wereld waarin Dickinson (1830-1886) opgroeit, een wereld waarin haar schrijverschap niet wordt erkend, waarin ze niet zichzelf kan zijn, en waaruit ze zich steeds verder terugtrekt. De film duidt - feministisch en fijngevoelig - haar kluizenaarschap ook als een provocatie van het patriarchaat. Ik doe niet mee met jullie, ik ga mijn eigen gang, is de gedachte.

Het familiehuis waarin ze de wereld op afstand houdt is een baken, een veilige plek. Tegelijk is het een soort gevangenis - heel mooi te zien in scènes die herinneren aan de schilderijen van Vilhelm Hammershoi, de Deense Vermeer. Stille vrouwenfiguren bij het raam. Eenzaam maar niet alleen, want altijd zachtjes aangeraakt door het licht. Ook Terence Davies is een dichter, weten we dan, een tovenaar met beelden.

Het grootste geluk beleeft Emily op haar kamer, achter een kleine schrijftafel, waar de pot met inkt het haakwerkje verdringt. "Gedichten zijn mijn troost voor de eeuwigheid die ons allen omringt", zegt Emily als ze nog een meisje is en gespeeld wordt door de 19-jarige Emma Bell - een actrice met dezelfde rebelse inslag als de jonge Kate Winslet in 'Heavenly Creatures'.

Terence Davies (71) behoort tot de fine fleur van de Britse cinema. Hij maakte klassiekers als 'Distant Voices, Still Lives' en 'The Long Day Closes', en verwierf faam met zijn Edith Wharton-verfilming 'The House of Mirth'. Davies is geen veelfilmer, in veertig jaar maakte hij acht speelfilms en een documentaire, zorgvuldige vertellingen die geroemd worden om hun melancholische, bijna lyrische stijl.

De gedichten van Dickinson ontdekte hij rond zijn twintigste, inmiddels een halve eeuw geleden. Vooral haar gedichten over de vergankelijkheid van het leven troffen Davies, volgens hem diepzinnige meditaties over sterfelijkheid, die laten zien hoe pijn en dood bij het leven horen.

Toen de regisseur een tijdje terug weer een bundel van Dickinson oppakte, bedacht hij dat hij bitter weinig wist van dichteres. Davies ging aan de slag, las zes biografieën. "Sommigen beweerden dat ze lesbisch was", aldus de regisseur in een interview, "anderen spraken van epileptische aanvallen, maar wat mij vooral interesseerde was haar spirituele strijd."

In de film begint dat gevecht al op het vrouwenseminarie waar Emily, wijs en welbespraakt, het bestaan van God in twijfel trekt - iets wat op school niet wordt getolereerd. Emily wordt door haar familie teruggehaald naar Amherst (Massachusetts), naar het herenhuis dat tegenwoordig dienst doet als het Emily Dickinson Museum, en waar ze met haar ouders, broer, zus (en later ook een schoonzus) woont.

Tot aan haar dood op 55-jarige leeftijd zal ze het huis en de aangrenzende tuin nauwelijks meer verlaten. Dickinson, die in een wonderlijke fotomontage ouder wordt, en opeens het gezicht heeft van de 50-jarige Cynthia Nixon (die rooie uit 'Sex and the City'), leeft in haar gedichten. Remco Campert zegt in de aan hem gewijde documentaire iets soortgelijks: "Zo lang ik schrijf, leef ik."

Dickinson worstelt niet alleen met God maar wijst ook het huwelijk af en daarmee het burgerlijk bestaan. In haar verzet, haar kalme subversiviteit, heeft ze een tijdje een kompaan in de persoon van Miss Vryling Buffam, een spetterende, ironische creatie die een bijzondere aantrekkingskracht uitoefent op Dickinson.

De scènes waarin de vriendinnen (en zus Vinnie kan er ook wat van) elkaar aftroeven met gevatheden over kerkgangers en heerschappen (lees: religie en patriarchaat), vormen een komedie op zich.

Maar op het moment dat Miss Buffam in het huwelijk treedt, weet Dickinson dat dit een vaarwel betekent. 'For each ecstatic instinct - We must an anguish pay', zijn de eerste dichtregels die in de film te horen zijn. 'Voor elk gelukkig moment in het leven, moeten we een prijs betalen.'

De manier waarop Davies de gedichten door de film weeft, hoe hij Dickinsons leven (en daarmee ook haar aftakeling en haar dood) als het ware componeert op haar poëzie, ontroert diep. Hij laat de gedichten reageren op kleine en grote gebeurtenissen in haar leven, in wat de Engelsen zo mooi noemen een 'stream of consciousness'.

Zo vang je dus de wereld van een woordkunstenaar. Iemand die een groot deel van haar leven achter de schrijftafel zat, en slechts zes of zeven gedichten gepubliceerd zag. Met de circa 1800 gedichten die na haar dood werden uitgegeven, werd ze bijgeschreven in de eregalerij van belangrijkste Amerikaanse dichters.

De film voert je via het huiselijke leven naar de bron. Campert speelt thuis een potje scrabble met zijn vrouw. "Met de dood ben ik niet bezig, ik neem aan dat hij met mij bezig is", zei hij onlangs in deze krant.

Dickinson maakt een wandelingetje met haar zus. 'Because I could not stop for death, he kindly stopped for me', klinkt het in een van haar mooiste gedichten.

'A Quiet Passion' gaat vandaag in première.

Haar kluizenaarschap is ook een provocatie van het patriarchaat: 'Ik doe niet mee met jullie, ik ga mijn eigen gang, is de gedachte'

Emma Bell speelt de rol van de jongere Emily Dickinson.

De wijze waarop Davies het leven van Dickinson als het ware componeert op haar poëzie, ontroert diep

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden