Alleen extern toezicht kan notaris redden

Veel notarissen menen dat ze niet alleen een publieke taak hebben, maar ook ondernemer zijn. Door dit marktdenken verliest de beroepsgroep haar onafhankelijkheid en onpartijdigheid. Extern toezicht is onontbeerlijk.Na onderzoek van de gemeente Amsterdam is het horecaimperium van Sjoerd Kooistra blootgelegd. Het gepubliceerde schematisch overzicht van zijn cafés en restaurants toont een indrukwekkende wirwar aan vennootschappen. Op zich is daar niets mee. Het wordt echter anders wanneer die zijn opgericht met het doel leveranciers, uitkeringsinstantie UWV of de fiscus te benadelen. Om nog maar niet te spreken van het personeel dat slachtoffer wordt van deze zogenaamde 'plof bv's'. Een faillissement is een goedkope en eenvoudige manier om het personeel te lozen. Justitieonderzoek zal moeten uitwijzen of in dit geval ook sprake is geweest van faillissementsfraude. Het is echter veelbetekenend dat Justitie zijn onderzoek baseert op een rapport van de gemeente Amsterdam. Faillissementsfraude heeft blijkbaar bij Justitie niet de hoogste prioriteit. Als slechts 2 procent van de faillissementsfraude wordt onderzocht, kun je van enige urgentie niet spreken. Dat is verbazingwekkend. Zeker wanneer je ziet hoe enorm de economische schadeis die onze samenleving door faillissementsfraude oploopt. Het CBS schat dat er in 9 procent van het totale aantal faillissementen sprake is van fraude. Deskundigen schatten echter in dat het werkelijke percentage hoger ligt. Zij spreken over een mogelijke schadepost van 200 miljoen euro per jaar. Alleszins reden voor een actief preventief en repressief justitieel beleid. De Kamer heeft daar kortgeleden in de Tweede Kamer bij minister Donner op aangedrongen.

Jan de Vries

De notaris kan een belangrijke rol spelen in het voorkomen van faillissementsfraude. Het eerder genoemde onderzoek van de gemeente Amsterdam toont aan dat Kooistra gebruikmaakt van een klein aantal advocaten en notarissen. Voor het oprichten van een vennootschap is de notaris nodig, zelfs wettelijk voorgeschreven. Hij zou dus kunnen fungeren als poortwachter.Het notarisambt staat voor rechtszekerheid, onafhankelijkheid, onpartijdigheid en kwaliteit. Tenminste, zo is het bedoeld. In het notariaat heeft echter de marktwerking haar intrede gedaan. Vorig jaar leidde dat tot het volledig vrijlaten van de tarieven in de onroerendgoedpraktijk. Inmiddels is de concurrentie tussen notarissen losgebarsten. Maar of de consument daar baat bij heeft, valt te betwijfelen.

Allereerst ontbreekt het nog aan transparantie in de tariefsopbouw en stijgen de tarieven in de familiepraktijk. Vooral professionele cliënten lijken baat te hebben bij de onderhandelingsruimte over de notaristarieven. En daarin ligt ook de kwetsbaarheid van de ingezette marktwerking. Wanneer de concurrentie toeneemt en de marges dalen is het ook voor een notaris verleidelijk de eigen regels voor de beroepsgroep enigszins op te rekken. Van Mourik, notaris en hoogleraar Notarieel Recht, zei het zo: 'Veel notarissen komen in de verleiding om luBurgeroorlogcratieve afspraken met louche ondernemers te maken. Dat is geheel in strijd met hun ambt.'

Het is niet zo dat nu veel notarissen betrokken zijn bij criminele organisaties. Recent onderzoek van Lankhorst en Nelen aan de Vrije Universiteit heeft in een periode van vijf jaar slechts vier bewijsbare gevallen opgeleverd. Wel wordt steeds vaker zichtbaar dat de beroepsethiek niet meer eenduidig is. De beroepsgroep is verdeeld over de vraag of de notaris in de eerste plaats een ambt vervult of vooral ondernemer is. Het zelfcorrigerende vermogen van de beroepsgroep schiet tekort. Zo is onlangs bekend geworden dat hypotheekverstrekkers en makestaatlaars bulkcontracten afsluiten met een of meerdere notarissen. Waar de consument nog in de veronderstelling verkeert te maken te hebben met een onafhankelijke en onpartijdige adviseur, blijkt een belanghebbende de akte op te stellen en te passeren. Van Mourik spreekt in dit verband zelfs over 'verloedering'.

Er is dus sprake van een zorgelijke en ongewenste ontwikkeling in het notariaat. Minister Donner verwees wat dat betreft in februari nog naar de tuchtrechtspraak. Die volstaat echter niet meer. De collegiale samenstelling van de Kamers van Toezicht garandeert geen onafhankelijke controle. Daarnaast bestaat er een Bureau Financieel Toezicht. Maar dit bureau ziet slechts eenzijdig toe op de bedrijfsvoering. Alleszins reden om naast het interne toezicht ook een onafhankelijk en integraal toezicht op het notariaat in te richten. Waar integriteit, onafhankelijkheid, onpartijdigheid en kwaliteit worden verbonden met marktwerking, is een onafhankelijk inspectietoezicht onontbeerlijk.

Door een aantal recente incidenten staat het vertrouwen in het notariaat onder druk. Natuurlijk wenst de consument een goede prijskwaliteitverhouding. Maar nog steeds verwacht hij van de notaris ook een onafhankelijk en onpartijdig advies. Als interne regels en interne toezichthouders dat niet meer kunnen garanderen moet de wetgever het initiatief overnemen.

Daarbij past het niet dat diezelfde wetgever pleit voor verdergaande marktwerking. In een recent schrijven stelt het ministerie van economische zaken het domeinmonopolie en de brede dienstverlening van de notaris ter discussie. In plaats van eenzijdig te geloven in zegeningen van de markt zou het van realiteitszin getuigen wanneer minister Brinkhorst samen met zijn collega Donner werkt aan een notariaat dat rechtszekerheid verschaft aan bedrijven, consumenten en werknemers. De enorme schadepost als gevolg van faillissementsfraudes toont aan dat onze economie daar baat bij heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden