'Alleen de tsaar kan Bulgarije verheffen'

SOFIA - De Koninklijke Bulgaarse Automobiel Club in Sofia is niet wat het lijkt. De naam suggereert een soort ANWB, het 'hoofdkantoor' op een bovenverdieping van het sportstadion roept associaties op met autosport, maar voor zover de Club iets van dat al is, is dat slechts de facade. In werkelijkheid gaat het hier om de belangrijkste monarchistische vereniging van Bulgarije.

"Wij willen dat Simeon II von Coburg terugkeert naar Bulgarije, niet als toerist, maar als tsaar" , zegt de voorzitter van de Automobiel Club, Christo Kurtew, onomwonden. Kurtew, met zijn grijze haar, verzorgd uiterlijk en modieuze pak van westerse snit, lijkt het prototype van de Bulgaarse emigrant. Ook zijn mengelmoes van Bulgaars, Frans en Engels draagt daartoe bij.

Hij is dan ook pas sinds de omwenteling van 1989 terug in Bulgarije, tot dan woonde hij in Frankrijk. In ballingschap, net als de 55-jarige ex-tsaar Simeon de Tweede, die in de Spaanse hoofdstad, Madrid, woont en getrouwd is met de dochter van een rijke Spaanse industrieel. Simeon was negen jaar oud, toen hij in 1946 als koning van Bulgarije werd afgezet na een door de communisten doorgevoerd referendum, waarvan de legitimiteit nu wordt bestreden door de monarchisten.

Berekende campagne

Nu wil de tsaar weer terug op zijn troon en daartoe voeren zijn aanhangers, gesteund door een kern van bemiddelde Bulgaarse emigranten, een berekende campagne. Over het hele land zijn tientallen maatschappelijke clubs opgericht (heetten die bij de communisten ooit niet 'mantelorganisaties'?), die monarchistische brochures uitgeven, bijeenkomsten organiseren en speldjes en foto's van het gelukkige gezin verspreiden.

"Een monarchistische partij willen we niet" , aldus Kurtew. "De koning staat immers per definitie boven de partijen. Zijn terugkeer kan dus geen onderwerp van politieke opsplitsing zijn, maar moet door aanhangers in alle partijen worden nagestreefd."

Het steeds terugkerende thema in gesprekken met aanhangers van de tsaar is dat Simeon in hun ogen de enige figuur is die het Bulgaarse volk kan verenigen. De overgang van communistische dictatuur naar kapitalisme en parlementaire democratie heeft Bulgarije in een diepe crisis gestort. De verwerking van het verleden en de opgaven van de wederopbouw leiden tot een toenemende maatschappelijke polarisatie. Juist dan is een symbool van eenheid van groot belang. Een gekozen president is echter per definitie een politieke figuur. Zoals de huidige president, Zjelu Zjelev, hoezeer hij ook probeert boven de partijen te staan, toch een vertegenwoordiger is van de regerende Unie van Demokratische Krachten (UDK).

Kurtew: "Daarom is de tsaar de enige kracht die ons land kan opheffen en verenigen." De tsaristen spiegelen zich daarbij maar al te graag aan de constitutionele monarchieen in West-Europa. De voorpagina van het blad Korona wordt kort na 30 april gesierd door een grote foto van koningin Beatrix, die, aldus het blad, de Nederlanders harmonie en welvaart bracht. Ook de Spaanse koning, Juan Carlos, is met zijn bijdrage aan de overgang van Franco-dictatuur naar democratie en een Spaans EG-lidmaatschap zeer geliefd.

De vraag is echter of ex-tsaar Simeon die rol kan spelen, vooral gezien het polariserende optreden van een deel van zijn aanhang, de vooroorlogse elite van Bulgarije. Die heeft aanzienlijke invloed in het regerende UDK en is betrokken bij een aantal zeer controversiele maatregelen. Daaronder een aantal 'ontcommuniserings'-voorstellen en een wet op de teruggave van bezittingen aan de eigenaren uit het tijd voordat de communisten het voor het zeggen hadden. Zo kunnen de gebruikers van winkels die worden teruggeven, per ommegaande uit het pand worden gezet - wat ook op grote schaal gebeurt. Huurders of eigenaren van woningen die worden teruggeven, hebben drie jaar om iets anders te zoeken, maar kunnen dan ook op straat gezet worden.

In dezelfde categorie valt de wet die de oordelen van de na-oorlogse volksrechtbanken opheft. Niemand twijfelt eraan dat die door de communisten opgezette schijnrechtbanken een hoop leed hebben veroorzaakt. "Meer dan 2500 mensen zijn terechtgesteld, waaronder alle parlementariers en regeringsleden uit de jaren '41-'44" , aldus Kurtev. Maar met de nieuwe wet zijn ook alle notoire fascisten van blaam gezuiverd en dat heeft in het land zelf, en ook internationaal, veel stof doen opwaaien.

Want Bulgarije, en niet in de laatste plaats zijn vorstenhuis, heeft nogal wat zwarte plekken in zijn geschiedenis. Zo schafte de vader van Simeon, Boris III, halverwege de jaren dertig de parlementaire democratie af en stond het land in de tweede wereldoorlog aan de zijde van Hitler-Duitsland (niet voor niets vluchtte de kleine Simeon naar Franco-Spanje).

Monarchisten benadrukken dat Boris geen keus had en dat hij in ieder geval verhinderde dat Bulgaarse soldaten meevochten in de Sowjet-Unie. Maar dat leek toch vooral eigenbelang en er werd bovendien een prijs voor betaald: grootscheepse leveranties van voedsel, kleding en materieel aan de Duitse troepen aan het Oostfront. Bovendien deed Bulgarije wel mee aan de bezetting van Joegoslavie en Griekenland en het werd daarvoor beloond, want het mocht Joegoslavisch en Grieks Macedonie inlijven. Hoe dubbelslachtig Boris' beleid was, blijkt wel uit zijn houding tegenover de joodse bevolking. In de beide Macedonies werkten de Bulgaren mee aan de deportatie naar de concentratiekampen van de nazi's. In Bulgarije zelf werden in de jaren dertig weliswaar anti-semitische wetten ingevoerd, maar werden de 25-duizend joodse burgers tegen massavernietiging beschermd (hoewel de terugtrekkende Duitsers er na de dood van Boris in 1943 nog in slaagden de helft van hen op transport te zetten).

Behoefte aan wonderen

Ook dit soort historische kwesties kunnen een forse hinderpaal zijn voor Simeons rol als nationale verzoener. De opiniepeilingen lijken daar ook op te wijzen. Hoewel Simeon als politieke persoon consequent in de top-vijf van de Bulgaarse populariteitslijst staat, spreekt slechts tien tot twintig procent van de bevolking zich uit voor herstel van de monarchie. De weerstand is natuurlijk het sterkst bij de aanhang van de Bulgaarse Socialistische Partij.

Anderzijds kan de groeiende behoefte aan wonderen en reddende engelen de mening snel doen omslaan, juist in tijden van crisis. "Hij is een moderne, Europees georienteerd zakenman" , zegt een aanhangster van Simeon. "Hij heeft de juiste relaties om Bulgarije naar Europa te leiden en westerse investeringen naar ons land te halen."

En dus maakt Simeon wel degelijk een kans ooit weer zijn intrek te kunnen nemen in het koninklijk paleis in Sofia (recht tegenover het inmiddels leegstaande stalinistische mausoleum voor communistenleider Georgi Dimitrov). Te meer daar hij ook steun krijgt uit onverwachte hoek. In het gebouw van de invloedrijke vakbond Podkrepa hangt in elk kantoor minimaal een groot portret van de Tsaar en vakbondsleider Trentchev geldt als een van de grootste monarchisten van het land.

Zelfs Ahmed Dogan, de leider van de partij van de grote Turkse minderheid in Bulgarije, bracht onlangs een onverwacht bezoek aan Madrid. Niet dat hij nu ineens een aanhanger van Simeon was geworden, zo liet hij weten, maar de extsaar is toch weer een reele politieke factor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden