Alleen de kist was in Jackson-stijl

(Trouw)

De sobere en stijlvolle dienst voor Michael Jackson toont de voltooide emancipatie van Afro-Amerikanen.

Elke cultuur heeft haar eigen deathways. Haar eigen repertoire aan symbolische handelingen met de dood. Daarom had ik een popfeest verwacht bij de rouwdienst van Michael Jackson, maar dat is het niet geworden.

De afscheidsdienst in het Staples Centre was aangrijpend en verrassend sober; alleen de glanzende kist was in ’Jackson-stijl’. Toch werd de dienst uitgezonden over de hele wereld en hebben honderden miljoenen hun eigen traan gelaten. Zeker op het moment dat het meest privé was, toen de kleine Paris Jackson haar vader de beste pappa noemde die je je kon voorstellen. Die spanning tussen privé en publiek is kenmerkend voor begrafenisrituelen.

Bij Jacksons afscheid was die spanning nog intenser, omdat de scheiding tussen publiek en privé in zijn leven heel problematisch was. Onze cultuur gaat moeilijk om met collectiviteiten, maar een artiest is collectief bezit. Dat moet hij wel, dat wil hij vaak, al kunnen slechts weinigen daar goed mee omgaan. Maar wie sterft wordt een object, is dus niet meer zijn eigen eigenaar. Wie heeft dan de zeggenschap over de overledene en daarmee over het afscheidsritueel?

In Afrika, zoals in Kameroen, is dat geheel duidelijk: de begrafenis is collectief eigendom, waarin veel verschillende partijen samenwerken of touwtrekken: de directe familie, de clan, de echtgenote(s), de begrafenisondernemers en de rest van het dorp. Geen van hen krijgt de absolute prioriteit, en het ingewikkelde driedaagse ritueel geeft elk van hen een plaats. Dat hoeft niet altijd harmonieus te gaan; zeker in een gemengd huwelijk, met een partner buiten de eigen groep, zijn er soms rechtszaken over wie het lijk mag begraven: de weduwe of de clan en hoe het ritueel er uit moet zien.

In onze cultuur wordt bij de begrafenis de familie afgezonderd van alle anderen, ongeacht haar belang voor de overledene: een begrafenis is het primaat van de familie. Maar bij een publiek figuur ligt dat moeilijker; de oplossing bij Michael Jackson was dat de familie haar eigen herdenking had gehouden, vóór de publieke. Dat zien we steeds vaker, een begrafenis in besloten kring en een collectieve herdenkingsdienst. Die laatste behelst dan een herdefinitie van de overledene tot het model dat het publiek wenst.

De subtekst bij de begrafenis van Michael Jackson was die van een ’zwarte’ dienst, een emancipatorisch ritueel voor een zanger die het gezicht van de Afro-Amerikaanse popcultuur was geworden. Een groot ritueel in een arena en Afro-Amerika domineerde, niet zozeer als Black American Culture maar als respectabele Amerikaanse cultuur.

Michael Jackson werd gedefinieerd als een held van de emancipatie, een rolmodel voor de zwarte medemens die muren slechtte en kleur irrelevant maakte. De ironie is dat portret en werkelijkheid niet altijd rijmen, en die ironie was hier navrant: het dozijn cosmetische operaties benadrukte niet echt zijn etnische kenmerken. Wat de operaties wel deden, was het bewaren van een soort eindeloze jeugd, hetgeen Jackson voortdurend onderstreepte in zijn gedrag: hij wilde helemaal niet ’een volwassene’ zijn. Maar de dode heeft geen zeggenschap meer over wie hij was.

Rituelen zijn de stok waarop wij leunen voor het verwerken van onze emoties, maar hiervoor hebben we modellen nodig. Opvallend in deze klassieke begrafenis was de afwezigheid van religieuze verwijzingen. Beide dominees gingen in op Michael als vriend, en als slechter van raciale muren, zonder enige verwijzing naar een andere wereld.

De toespraken verwezen naar gedeelde humanistische waarden, compleet in harmonie met de teksten van de songs. Het ritueel had een religieuze vorm, maar geen kerkelijke inhoud, in het toch zo christelijke Amerika. De familiebijeenkomst heeft vast een sterker religieus karakter gehad, in de stijl van de Jehovah’s Getuigen. Michaels ouders zijn Getuigen, hijzelf niet. Deze kerkelijke groep wil overigens juist van alle rituele franje verschoond blijven, een andere ironie. Maar het publieke deel was een ’sacraal popconcert’.

Nu is muziek altijd een integraal onderdeel van onze deathways geweest, maar de combinatie met popmuziek is een nieuwe trend. Bij Diana’s begrafenis en bij André Hazes was die trend al duidelijk: rituele modellen komen niet meer uit de religie, maar uit de popcultuur. Onze publieke begrafenissen gebruiken symbolen uit andere ’virtuele werelden’ dan de religie; de georganiseerde religie verliest haar monopolie op symboliek van de overgangsriten, en daarmee op het publieke ritueel.

Het ritueel gebruikt steeds symbolen uit verschillende sacrale velden, zoals Paul Post, hoogleraar liturgische en rituele studies, dat noemt. Andere velden van activiteit leveren sacrale elementen op, zoals popcultuur, sport, toerisme en geschiedenis. We leven in een tijd van democratisering van het sacrale, van nieuwe vormgeving in rituelen en symbolen. De protestants georiënteerde begrafeniscultuur, zoals die bij de herdenking van Jackson dominant was, is symboolarm, vergeleken met de Roomse traditie, en zeker vergeleken met de Afrikaanse roots van de Afro-Amerikanen. Zij staan cultureel langzamerhand ver van Afrika af, veel verder dan ze vermoeden.

Afrikaanse begrafenissen vormen de ’mooiste dag van je leven’, waarin een feest van symboliek wordt uitgestort over het hoofd van de gestorvene, hem portretterend in al zijn glorie, al zijn relaties en verworvenheden. Michaels begrafenis was vooral ’netjes’, met grote emotionele zeggingskracht, maar respectabel en daarmee tevens een uiting van macht en voltooide emancipatie.

De heiligheid lag in de muziek zelf, in de teksten vooral. Een vage, algemeen toegankelijke heiligheid die niet meer van religie afhankelijk is. Religie heeft de slag om het symbolische publieke domein verloren, zelfs in de VS. Onze belangrijkste heilige plekken zijn niet langer religieus; bedevaarten gaan naar Diana’s graf, het Vietnam Memorial in Washington, het Holocaust-monument in Berlijn, het Anne Frank Huis. Dat kunnen we dus verwachten bij Michael Jackson: Neverland, net als Elvis’ Graceland, een plek van pelgrimage, het graf in Los Angeles een heilige plek voor zijn fans. Het centrale symbool van de rituelen werd daarmee Michael Jackson zelf, de eeuwig jonge uitvoerder van eeuwig actuele muziek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden