Alleen bij goed onderhoud blijft het deksel op de beerput

'De animo hun schouders eronder te zetten zal niet toenemen bij minderheden als je ze voortdurend inpepert dat hun cultuur minderwaardig is. Jammer, want misstanden raken juist de minderheden hard. Probeer je kind er maar eens heelhuids doorheen te slepen als er op het plein voor je huis drugshandelaars op scooters en motoren tussen spelende kleuters doorscheuren. Met prostitutiestraten om de hoek, een politie die het niet aankan en een jeugdhulpverlening die klaagt dat ze bij migranten geen voet aan de grond krijgt.' Trouwredacteur Eildert Mulder reageert op de Tien Stellingen van Jaffe Vink in L & G van 9 februari.

Ongeveer 15 jaar geleden bezocht de toenmalige Britse premier Margareth Thatcher Australië. Een delegatie van de oorspronkelijke bewoners van dat land, de aboriginals, deed haar een opmerkelijk verzoek: of ze alstublieft de hoofden van enige voorouders kon laten terugbezorgen. Die hoofden bevonden zich in bibliotheken in Groot-Brittannië. Ooit daarheen gebracht als curiositeit. De aboriginals vertelden dat de geesten van hun voorouders onrustig waren, omdat ze geen begrafenis hadden gehad. Thatcher beloofde een onderzoek. Wat dat heeft opgeleverd weet ik niet. Wel herinner ik me nog onze reactie: we lachten.

Dat was geen cynisme, het kwam door de absurditeit. Als er nou iets is wat, in het bewustzijn van zowat iedereen die denkt te zijn opgegroeid met de waarden van de westerse beschaving, vast in de geest verankerd ligt, dan is het dat koppensnellers iets uitheems zijn. Ook de meest fervente cultuurrelativist zal bij koppensnellers aan Borneo of Nieuw-Guinea denken en misschien associaties krijgen met de stripfiguren Sjors en Sjimmie.

En ineens hadden we hier koppensnellers uit het Verenigd Koninkrijk, de bakermat van de industriële revolutie, die aan Europa en Amerika de wereldheerschappij bezorgde en aan westerse mensen lange tijd het strelende gevoel gaf dat ze verstandelijk, genetisch, godsdienstig en moreel mijlen hoger stonden dan andere nazaten van Adam en Eva, die toen nog niet in Afrika werden gesitueerd maar in een paradijs in Irak, omdat de theologen het nog voor het zeggen hadden over de oudste geschiedenis.

In diezelfde periode was er een tv-documentaire over koppensnellers in Nieuw-Guinea. Ze hadden hun bezigheden gestaakt nadat een missionaris had uitgelegd dat het snellen van koppen niet mocht van God. Voor de camera kaartten ze gezellig na over het spannende verleden. 'Weet je dat ik jou ook nog bijna te pakken heb gehad?' zei iemand tegen een voormalige vijand. 'O ja, vertel me eens?' vroeg die vol belangstelling. Stiekem hadden ze de schedels bewaard maar ze spraken over de overwonnenen met achting. Het koppensnellen door deze Papoea's vereiste meer moed dan het laffe werk van hun Britse collega's in Australië, die hun prooi met een dor geweerschot konden doden. De Papoea's vertelden over bloedstollende expedities op smalle prauwen, waarmee ze over de rivier scheerden, op weg naar buurdorpen waarmee ze tot de komst van de missionaris in een voortdurende staat van oorlog verkeerden.

Die geesten van de overwonnen Papoea's hebben het misschien wel gezellig met elkaar. Maar die oude aboriginals in de Britse bibliotheken moeten eenzaam zijn. Of zouden ze contact hebben gekregen met de schrijvers van al die prachtige boeken om hen heen? Als dat zo is, dan moeten ze wel cultuurrelativist zijn geworden. Want de manier waarop dragers van de westerse cultuur hen hebben vermoord en hun een begrafenis hebben onthouden vergeten ze niet. Maar het gezelschap van Dante, Shakespeare of Voltaire is ook niet te versmaden. De mooiste bloemen bloeien op de mesthoop, zullen ze wel denken.

Het is hoog tijd om die oude Australiërs en andere cultuurrelativisten een hart onder de riem te steken. Dat doe je niet door hun te zeggen dat ze gelijk hebben, want ze zullen de eersten zijn om daar een indrukwekkend vraagteken bij te plaatsen. Het is beter om hun onmisbaarheid te benadrukken. Want de problemen van de moderne samenleving, multi-etnisch of niet, zijn onoplosbaar zonder cultuurrelativisme. Ik wil dat even duidelijk zeggen, voordat ik inga op de Tien Stellingen van Jaffe Vink, veertien dagen geleden in Letter & Geest.

Ik weet niet waarom de cultuurrelativisten de laatste jaren zo in het verdomhoekje zijn geplaatst en zelfs recentelijk in deze krant tweemaal het verwijt naar het hoofd geslingerd kregen dat ze de verloedering van de samenleving bevorderen. Waarschijnlijk hebben ze het deels aan zichzelf te wijten, want relativisten zijn slechte straatvechters. Ze zijn beter in het relativeren van hun gelijk dan van hun ongelijk. Dat is een hinderlijke eigenschap in een debat, zeker als dat rauwe wendingen aanneemt.

Er is veel verwarring over de begrippen cultuur en relativisme en dus ook over de combinatie van die twee. Dat is slecht voor de pr van de cultuurrelativisten, die het mikpunt zijn van kwaardaardige onzin. Bijvoorbeeld als zouden ze flierefluiters zijn, die de boel laten waaien, geen oog hebben voor de problemen van de nieuwe, gemengde samenleving en meesters zijn in het wegrelativeren van moeilijkheden die er wel zijn. Maar die flierefluiters zijn geen echte cultuurrelativisten maar luie struisvogels. Het is oneerlijk om de echte cultuurrelativisten met hen over één kam te scheren. Misschien denken die luiaards dat ze migranten een dienst bewijzen door moeilijkheden te verdoezelen, maar in feite laten ze hen juist in hun sop gaarkoken.

Wat beweegt de echte cultuurrelativist? Alvorens daarop in te gaan wil ik een schop geven aan een relativistenhater van het eerste uur: Europees commissaris Bolkestein. Ik ontzeg hem het recht om zich nog eenmaal op de superieure cultuur van de Renaissance en Erasmus te beroepen. Vorig jaar mocht hij zijn mening geven over de vraag of het westen aan Surinamers en Afrikanen excuses moeten aanbieden. 'Ik heb nooit een slaaf gehad', meldde hij. Je op je borst trommelen vanwege je Erasmus, Renaissance en Verlichting en doen alsof de slavenhandel niet tot de wortels van je cultuur behoort, dat kan niet.

Maar leven we in dit land niet iets teveel met het hoofd naar achteren gedraaid? Ik geloof dat de Amerikanen, die ons in veel opzichten de baas zijn, dat minder doen. Een gemeenschappelijk toekomstperspectief is belangrijker dan historische wortels. Zeker in het huidige Nederland met zijn gemengde samenleving, waar je weinig gemeenschappelijke historische wortels meer hebt.

Het is prima om uit het verleden inspiratie te putten, als je dat maar op de goede manier doet, zoals in de Renaissance die de blik tegelijk gericht had op verleden en toekomst. Maar niet alle navolgers van voorouders zijn succesvol. Ongeveer twee eeuwen na Mohammed begonnen moslims zijn uitspraken te verzamelen, die ze gebruikten voor de ontwikkeling van wetgeving. Imam Al-Ghazali deed daaraan in de twaalde eeuw mee, maar liet wel een waarschuwing horen. Hij vergelijkt het navolgen van voorouders met het nadoen van een slangenbezweerder. Dat kan op twee manieren. Je kunt je verdiepen in zijn kunst en als je die beheerst dan ben je in staat tot dezelfde stunts. Maar je kunt ook de uiterlijke bewegingen van een slangenbezweerder stipt nadoen, zonder je te verdiepen in de achtergrond. Ghazali waarschuwt dat je dan al snel een dodelijke beet kunt verwachten. De huidige moslimextremisten zijn vervallen in die fout.

Ik hoop dat Jaffe Vink na het lezen van de laatste alinea een iets minder muffe indruk heeft van de islamitische cultuur. Want ik vind dat van Ghazali een heel knappe gedachte, die hij met een schitterend beeld duidelijk maakt. Ghazali leefde in Irak. Tegenwoordig mag Nederland zich verheugen in de aanwezigheid van top-intellectuelen, dichters en kunstenaars uit dat land, die hun leven onder Saddam niet zeker waren. Het zijn bloemen die lang op de mesthoop van een totalitaire tirannie konden bloeien maar uiteindelijk moesten uitwijken. Schaterend van zelfspot kunnen ze op hun huidige woninkje-driehoog-achter je foto's laten zien van hun fraaie villa's in hun verloren paradijs in Bagdad.

Een probleem met al die discussies over cultuur is de juiste begripsbepaling. Op school heb ik eens geleerd dat elke definitie van cultuur cultuurbepaald is. Dat is al behoorlijk lastig. Soms krijg je de indruk dat mensen de begrippen samenleving, beschaving en cultuur door elkaar halen, dan weer lijken ze het te hebben over verschillende politieke stelsels. Een derde bedoelt cultuur in de zin van uitingen van hogere kunst.

Ik wil nog een idee aan de lijst toevoegen: Cultuur is een deksel op een beerput. Die beerput is in alle samenlevingen even smerig. In Europa is hij in de vorige eeuw (en ook daarvoor) verscheidene malen wagenwijd opengegaan, zodat we over de aroma's van ons eigen riool geen prettige voorstellingen hoeven te hebben. Verder heb ik van een medewerker van een Turkse moskee geleerd dat vooral de minimale verschillen in kleine gewoontes van belang zijn. Hij geeft advies aan ouders van Nederlandse meisjes, die met Turkse mannen willen trouwen en zijn ervaring is dat die verbintenissen niet op grote zaken als Godsdienst en Cultuur sneuvelen, maar op kleine, nauwelijks benoembare misverstanden.

Het is niet zo dat een cultuurrelativist geen verschillen ziet tussen culturen. Dat kunnen ook kwaliteitsverschillen zijn. Het maakt dan wel uit over welk cultuurbegrip je het hebt. Als je het hebt over tastbare voortbrengselen van een cultuur dan scoort de westerse wereld sinds een paar eeuwen hoog. Als het gaat over de ontwikkeling van goed bestuur, mensenrechten, vrijheid en democratie, dan ook. Maar een cultuurrelativist zal aan die verschillen geen eeuwigheidswaarde toekennen. Om twee redenen niet. Het zou gevaarlijk zijn voor je eigen samenleving, omdat het de neiging bevordert lui achterover te leunen, terwijl je juist een enorme inspanning moet verrichten om een samenleving op peil te houden. Het andere gevaar is dat je ervan uitgaat dat het met andere samenlevingen, en binnenslands met migrantengroepen, toch nooit wat wordt, óók een reden om onderuit te zakken.

De voorsprong die een bepaalde samenleving heeft zit volgens een cultuurrelativist niet in 'culturele genen'. De wereldgeschiedenis heeft dat bewezen. Beschavingen hebben bloeiperioden gehad en moesten daarna het estafettestokje doorgeven aan andere. Zonder dat de cultuur van die voorbijgestreefde beschavingen wezenlijk veranderde. Arabieren bleven Arabieren en Indiërs Indiërs, ook nadat de Europeanen en Amerikanen hen hadden overvleugeld. En de Japanners bleven Japanners, ook toen ze het westen inhaalden.

Het ligt voor de hand dat mensen proberen aan te tonen dat hun voorsprong blijvend is, want dat is een prettige gedachte. Racisten verbonden aan huidskleur en schedelvorm vergaande conclusies. Anderen dachten dat het klimaat eeuwig op hun hand zou zijn. In het oude, Arabische Spanje vroeg een geleerde zich eens af waarom Europeanen zo dom waren. De zonnestralen staan te schuin op hun hoofden, luidde zijn antwoord. Dat veroorzaakt een onevenwichtige verwarming van het brein. Nu lijkt het gejubel over de eigen cultuur soms een bezweringsritueel, waarmee autochtonen hun voorsprong tot een natuurgegeven willen verheffen.

Of de westerse cultuur ook een goed deksel zal blijven op de beerput van de barbarij zullen we moeten afwachten. Met uitzondering van de Balkan is het de afgelopen 50 jaar wel aardig gegaan. Die barbarij heeft zich in het verleden gehuld in het gewaad van godsdienst of niet-godsdienstige, totalitaire ideologieën. Die laatste bleken het ergste, getuige de tientallen miljoenen doden van Hitler en Stalin. Vink wenst moslims hun eigen Nietzsche toe, die ook bij hen God dood zal verklaren. Als het zover komt dan hoop ik dat moslims verstandiger met het verdwijnen van de allerhoogste omgaan dan de Europeanen. Vink wenst de islam een Verlichting toe, zoals Europa die ook heeft gehad. Moet dat dan een even naïeve Verlichting worden, Alle Menschen werden Brüder! gevolgd door Verdun, de Goelag en de holocaust? Vroeger hoorde je nog wel eens dat de achttiende-eeuwse Verlichting naïef was, tegenwoordig nooit meer. Zal de volgende barbarij zich hullen in het kleed van verlicht humanisme? Ik sluit het niet uit, want de opgetrokken neus van vertegenwoordigers van die stroming voor alles wat anders is vind ik eng.

Cultuurchauvinisme is, ook als je de extreme uitingen daarvan buiten beschouwing laat, om twee redenen gevaarlijk. Door je eigen cultuur heilig te verklaren zet je de deur open voor luiheid. Om bij die beerput te blijven, dat deksel blijft alleen deugdelijk bij goed onderhoud. Als je maar blijft rondbazuinen dat je cultuur de beste is dan vergeet je misschien om onderhoud te plegen en kan dat mooie deksel het ineens begeven. Dan zit je midden in de gier en de stront. We hebben dat in dit werelddeel meegemaakt en toen hebben die lieve Renaissance en andere bejubelde wortels van onze cultuur ons weinig geholpen.

Verder zullen we onze problemen toch samen moeten oplossen. De animo daartoe zal niet toenemen bij minderheden als je ze voortdurend inpepert dat hun cultuur minderwaardig is. Wat draagt de verheerlijking van de westerse cultuur bij tot de verbetering van de toestanden in achterstandswijken? Kan iemand aangeven hoe mensen hun cultuur zouden kunnen veranderen? En waarom ze dat zouden doen?

Vink zegt dat de massale immigratie van de afgelopen 40 jaar niet is voorafgegaan door een democratisch debat. Hij noemt dat een democratisch tekort. Het probleem is dat grote ontwikkelingen zich zelden iets aantrekken van democratische of ondemocratische debatten. Welk democratisch besluit is er voorafgegaan aan de Industriële Revolutie? Was die te herleiden tot besluiten van verlichte despoten? Of kwamen ook die niet verder dan bijsturen? Recenter, in de periode van de grote immigratie voltrokken er zich in dit land andere enorme veranderingen, waaraan evenmin volksvertegenwoordigers veel konden toe- of afdoen. De firma Microsoft heeft bij zijn diepgaande transformatie van de Nederlandse samenleving geen toestemming gevraagd aan de Tweede Kamer. De uitvinders van de chip zijn niet gehoord door een parlementaire enquêtecommissie. De protestgeneratie predikte in 1968 revolutie. Revoluties zijn er gekomen, alleen van een ander soort. Wat ik in Vinks opmerking over het democratische tekort proef is dat die twee miljoen nieuwe Nederlanders er niet zouden mogen zijn. Dat nodigt hen niet uit om de schouders eronder te zetten.

Jammer, want de misstanden waarover Vink het heeft raken juist de minderheden hard. Hun kinderen groeien vaak op in omstandigheden die een goede opvoeding moeilijk maken. Probeer je kind er maar eens heelhuids doorheen te slepen als er op het plein voor je huis drugshandelaars op scooters en motoren tussen spelende kleuters doorscheuren. Met prostitutiestraten om de hoek, een politie die het niet aankan en een jeugdhulpverlening die klaagt dat ze bij migranten geen voet aan de grond krijgt.

De vijftigers die nu zo idolaat zijn van de eigen cultuur en van rechtsigheid het liefst hun linker hersenhelft lieten amputeren waren vaak in een vroeger leven marxist. Het is jammer dat ze van dat verleden vooral de neiging tot dogmatisch ideologisch denken hebben overgehouden en minder de praktische benadering, die het marxisme ook eigen is. De gedragingen van mensen kun je voor ongeveer negentig procent verklaren door je in hun situatie te verplaatsen.

Doe dat nou eens eerst en houd je pas dan bezig met de tien procent gedragingen, die misschien cultureel bepaald is. En dan nog. Vink heeft het over de gewelddadige cultuur van het Rifgebergte, waar veel van onze Marokkanen vandaan komen, en waar dorpen vroeger elkaar naar het leven stonden. Anderhalf jaar geleden had ik een reünie van de familieclan. Een van de aartsvaders had, zo hoorde ik daar, altijd een ploertendoder bij zich, als hij naar zijn verloofde fietste in een naburig Fries dorp. Dat wapen liet hij door de lucht suizen om jaloerse dorpsjongens op afstand te houden, die bij het horen van dat geluid de benen namen.

Het wordt tijd om iets goeds over Vink te zeggen. Een jaar geleden schreef hij een boekje waarin in aanleg dezelfde dingen stonden. Zijn laatste verhaal is zakelijker. Als je het cultuurchauvinisme eruit schrapt dan blijft er bewogenheid met de problemen van deze tijd over. Vink als cultuurrelativist die de christenen met rust laat, ik verwacht daar veel van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden