Review

Alleen atheïsme is ontoelaatbaar

Als slachtoffer van religieuze intolerantie week de Engelse filosoof John Locke in de jaren tachtig van de 17de eeuw uit naar Nederland, waar hij zijn grote werken schreef. Hij schreef er ook zijn invloedrijke 'Brief over tolerantie', nadat zijn Amsterdamse vriend Philip van Limborch hem had gevraagd naar zijn mening over de onderlinge tolerantie tussen de christenen.

Uit Locke's antwoordbrief blijkt dat zijn opvattingen aanzienlijk zijn beïnvloed door de Remonstrantse Broederschap waartoe Van Limborch behoorde. In navolging van Jacob Harmensz, beter bekend als Arminius, verzette dit kerkgenootschap zich tegen de strenge predestinatieleer (voorbestemmingsleer) van Calvijn. De Remonstranten legden de nadruk op de individuele verantwoordelijkheid.

Deze grondgedachte vormt ook het uitgangspunt van Locke's brief. Volgens hem is geloven een zaak van individuen, die kiezen voor een bepaalde kerk, omdat die in hun ogen de beste weg naar het heil wijst. Elke vorm van dwang of geweld is hier ongepast. Dwang en geweld zijn het domein van de staat, die zich niet bezig dient te houden met het toekomstig heil van de individuen, maar alleen met hun levensbehoud en welzijn tijdens het aardse leven.

Kerk en staat moeten daarom strikt gescheiden blijven, als waarborg voor tolerantie. In Locke's tijd was deze scheiding nog een ideaal. Juist de voortdurende vermenging van christelijk geloof en politieke macht beschouwt hij als hoofdoorzaak van de intolerantie. Iedere kerk beschouwt zichzelf als orthodox, merkt Locke op, en juist dat relativerende inzicht ligt ten grondslag aan religieuze tolerantie. Die moet zich wat hem betreft ook uitstrekken tot joden, islamieten of Indianen. Alleen atheïsme wil hij niet tolereren, want ,,waar het geloof aan God ophoudt, daar stort alles ineen”.

De 'Brief over tolerantie', driehonderd jaar na Locke's dood verschenen, is nog steeds actueel, zeker gezien de fundamentalistische stromingen van de laatste tijd, in christendom en islam. De vertaler, Inigo Bocken, besteedt in zijn slotessay aandacht aan dat probleem. Wetenschappelijk is deze uitgave prima verzorgd, en daarom is het des te jammerder dat de tekst niet nog eens is nageplozen op stroeve zinnen of grammaticale onjuistheden, waarvan er al te veel zijn blijven staan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden