Alleen aandeelhouders krijgen taart

Voor Amerikaanse aandeelhouders is 2015 een feestjaar: 500 grote bedrijven keren meer dan 1000 miljard dollar aan hen uit. Maar dat biljoen leidt tot vragen, zelfs in de VS. Is het niet beter om een deel ervan te investeren? Of aan werknemers te geven?

Geloof het of niet, maar lang stond Apple bekend als vrekkig. Terwijl het concern tientallen miljarden dollars verdiende op zijn iPods, iPhones en iPads, kwamen zijn aandeelhouders er bekaaid af. Apple betaalde hun wel dividend, maar scheutig was het daar niet mee.

Totdat een paar grote aandeelhouders, waaronder de beruchte bedrijvenopkoper Carl Icahn, zich roerden. Werd het geen tijd dat Apple een groter deel van die kapitale winsten ging uitkeren? En kon dat een beetje snel?

Apple ging door de knieën. Het verhoogde zijn dividend, al bleef dat aan de vrekkige kant. Apple kietelde Icahn en zijn medeklagers vooral op een andere manier. Het begon met het inkopen van eigen aandelen. Sinds het najaar van 2012 gaf Apple daarvoor 72,9 miljard dollar uit en er zullen nog tientallen miljarden volgen.

Eigen aandelen inkopen? De winst van een bedrijf gaat twee kanten op. Een deel blijft in de onderneming, bestemd voor investeringen. Het andere deel gaat in de vorm van dividend naar de aandeelhouders. De meeste bedrijven streven naar een stabiel, licht stijgend dividend. Grote dividendschommelingen vinden ze ongewenst.

Maar hoe plezieren bedrijven hun aandeelhouders als ze veel winst maken, goed bij kas zitten, niet voor grote investeringen staan en het dividend niet willen verhogen? Als ze, met 'overtollig kasgeld' zitten, zoals dat in jargon heet?

Nou, dan kopen ze eigen aandelen in. Het aantal uitstaande aandelen wordt dan kleiner, wat voor de aandeelhouders als voordeel heeft dat het dividend over minder aandelen wordt verdeeld. Het dividend per aandeel wordt dan hoger.

De inkoop van eigen aandelen is in de jaren negentig van de vorige eeuw salonfähig geworden. Het topjaar was 2007. De 500 ondernemingen uit de S&P 500-index (de Amerikaanse variant van de AEX-index) kochten toen voor 589 miljard dollar eigen aandelen in. De crisis maakte een eind aan die koopgolf, de dividenden bleven wel redelijk op peil.

De crisis is voorbij en er wordt weer op grote schaal ingekocht. De economie bloeit en de bedrijfswinsten zijn hoog. Het inkooprecord uit 2007 gaat er dit jaar aan, verwacht zakenbank Goldman Sachs. De bank raamt het aanstaande record op 604 miljard dollar. Voeg daar de 400 miljard bij die de 500 bedrijven aan dividend uitbetalen en je komt bij de 1 biljoen dollar uit de aanhef van dit verhaal en bij dat aandeelhoudersfeest.

Verwennen

Maar is het echt feest? Van Laurence Fink, baas van 's werelds grootste vermogensbeheerder BlackRock, mag de feestverlichting uit. Stop met het verwennen van aandeelhouders en ga meer investeren, adviseerde hij corporate America vorig jaar in een open brief, en hij herhaalde die oproep vorige week. Een opvallend advies. Want als er een firma is die profiteert van het feest dan is het BlackRock, dat in veel van de 500 bedrijven belangen heeft.

Bijval kreeg Fink van hoogleraar economie William Lazonick. Ook hij riep de bedrijven op te investeren en te vernieuwen. Het is toch raar, schreef hij eind vorig jaar in de Harvard Business Review, dat olieconcern Exxon in tien jaar tijd ruim 200 miljard dollar besteedde aan de inkoop van eigen aandelen en nauwelijks investeerde in hernieuwbare energiebronnen.

Ook Pfizer, 's werelds grootste medicijnenfabrikant, kreeg ervan langs. Waarom mekkert dat bedrijf over de torenhoge kosten voor onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen als het meer geld uitgeeft aan het terugkopen van eigen aandelen dan aan de speurtocht naar nieuwe medicijnen?, vroeg Lazonick zich af. Amerikanen, concludeerde de hoogleraar aan de universiteit van Massachusetts, betalen veel voor hun medicijnen, maar Pfizer gebruikt dat geld vooral om eigen aandelen in te kopen en de zakken van de bedrijfsdirectie te spekken.

Lazonick is niet de enige die er zo over denkt. Stock buybacks are killing the American economy, luidde onlangs de kop boven een stevig artikel in het blad The Atlantic. In het verleden, schreef de auteur, profiteerden de werknemers en de maatschappij mee als de bedrijfswinsten stegen. De lonen gingen omhoog en er werd meer geïnvesteerd.

Maar dat is niet meer zo. De productiviteit stijgt, maar de lonen van de werknemers en de investeringen stijgen niet mee. De toegenomen winsten komen vooral terecht bij de aandeelhouders en het topmanagement van de grote bedrijven. De inkomensverschillen tussen Joe Sixpack en zijn bovenbaas worden groter en groter. Bedrijven zijn tegenwoordig goed voor de enkeling, waar ze eigenlijk velen zouden moeten dienen.

Weer een opvallend geluid. Want net als Blackrock-topman Fink is de auteur van het stuk in The Atlantic geen marxist en geen verklaarde leftie. Het is Nick Hanauer: ondernemer en investeerder, miljardair en rijk geworden door vroeg te investeren in het internetwarenhuis Amazon.com. En net als Lazonick meent Hanauer dat de inkoopexplosie voor een groot deel het gevolg is van de manier waarop de bedrijfsdirecties worden beloond.

De hoogte van hun bonussen hangt voor een flink deel af van de winst per aandeel die hun bedrijven maken. De eenvoudigste manier om die winst per aandeel te verhogen, is het aantal uitstaande aandelen te verminderen.

Lazonick en Hanauer hadden meer voorbeelden kunnen noemen. Wal-Mart bijvoorbeeld. De warenhuisketen spendeert al tien jaar lang zes tot acht miljard dollar per jaar aan de inkoop van eigen aandelen. Het concern is geen gulle werkgever. Als de directie de helft van die zes tot acht miljard zou besteden aan een bonus voor haar 1,4 miljoen personeelsleden in de VS, zou een vakkenvuller 2100 tot 2800 dollar extra beuren. Een welkom bedrag voor hem of haar, een stimulans voor de Amerikaanse economie - en nauwelijks een aderlating voor de aandeelhouders.

Of neem McDonald's. Dat spendeerde tussen 2007 en 2013 voor 20,9 miljard aan aandeleninkopen en kondigde recent een nieuw programma aan: inclusief dividenden mogen de aandeelhouders 20 miljard tegemoetzien. Datzelfde McDonald's maakte twee jaar geleden bekend dat een hamburgerbakker eigenlijk niet genoeg verdient om in zijn levensonderhoud te voorzien.

En wat te denken van General Motors. In 2009 moest de autofabrikant nog worden gered door de Amerikaanse overheid. Het bedrijf is er inmiddels aardig bovenop, en dus klopte een groep nijdige aandeelhouders onlangs bij de directie aan: konden zij niet meedelen in de binnengestroomde cash? En kon dat een beetje snel?

Dat de directie van General Motors toegaf en voor 5 miljard dollar aan eigen aandelen gaat inkopen, en misschien voor meer, hoeft geen verbazing te wekken. Het inkopen van eigen aandelen is een obsessie van bedrijven, stelt Lazonick. Het is een industrie geworden, oordeelt Hanauer. Iedereen doet het, niemand wil achterblijven. Er zijn inmiddels bedrijven die hun complete winst uitkeren aan hun aandeelhouders. En er zijn er die geld lenen om extra aandelen te kunnen inkopen. Lenen is tegen de huidige rentetarieven immers spotgoedkoop.

Apple

Kan dat allemaal maar doorgaan? De vorige inkoophausse werd gestuit door de val van de zakenbank Lehmann Brothers en de daarop volgende financiële crisis. Er kan een moment komen dat bedrijven weer gaan investeren, omdat ze anders worden voorbijgelopen door buitenlandse concurrenten die wel geld stoppen in innovatie. En er kan een moment komen dat de wal het schip keert. Dat aandelen zo duur worden dat de inkoop ervan te link wordt. Want zonder risico is die inkoop niet: een bedrijf dat voor miljarden eigen aandelen inkoopt, is een dief van de eigen portemonnee en die van zijn aandeelhouders als de overgebleven aandelen vervolgens in waarde dalen. Dan is er te duur ingekocht. In het verleden is dat overigens vaak gebeurd.

Maar voorlopig gaat het 'feest' gewoon verder en dat komt deels door Apple. Na het geklaag van Icahn en consorten beloofde het bedrijf eerst 45 miljard te retourneren aan zijn aandeelhouders en verhoogde dat bedrag tot 100 miljard en daarna tot 130 miljard. De 72,9 miljard die het bedrijf tot nu toe aan de inkoop van de eigen aandelen spendeerde, krijgt dus een vervolg. Mogelijk zelfs een vet vervolg. Op 31 maart had het bedrijf, ondanks die aandeleninkoop, nog altijd 178 miljard dollar in kas. Daar moet iets mee gebeuren.

Dan kun je natuurlijk beweren dat het aardig zou zijn als Apple de duizenden jonge Chinezen die de iPhones in elkaar zetten een flinke bonus geeft. Dan kun je roepen dat het tijd wordt dat Apple zijn iPhones goedkoper aanbiedt, want waarom zo duur als het overtollig kasgeld toch al de pakhuizen uitklotst. Maar een andersoortig geluid zal wel harder klinken: je hoort de Icahns hun kelen al schrapen.

Shell is Nederlands kampioen

Nederlandse bedrijven kopen eigen aandelen in, maar minder rigoureus dan Amerikaanse. Een paar voorbeelden. Kampioen eigen aandelen inkopen is Shell dat van 2005 tot eind januari 2015 voor circa 25 miljard dollar aandelen inkocht. Een kapitaal bedrag, maar in perspectief valt het mee. Exxon besteedde het tienvoudige aan eigen aandeleninkoop. Bovendien investeerde Shell in die jaren circa 30 miljard dollar per jaar, net als Exxon nauwelijks in hernieuwbare bronnen.

Een flinke eigen-aandeleninkoper is ASML: ongeveer 1 miljard euro in 2015/'16. De fabrikant van grote machines die chips maken, is op zijn terrein bijna een monopolist, en (dus) zeer winstgevend. Investeren doet het bedrijf volop: circa 1 miljard per jaar. En het betaalde al zijn werknemers begin dit jaar een bonus uit vanwege de goede resultaten in 2014.

Ahold, het moederbedrijf van Albert Heijn, verkocht in 2013 zijn belang in het Zweedse ICA en dat leverde 2,5 miljard euro op. Van die 2,5 miljard is inmiddels ruim 80 procent besteed aan de inkoop van eigen aandelen, de rest volgt dit jaar. Ahold heeft weinig andere mogelijkheden om te investeren: in Nederland kan het geen supermarktketens overnemen, omdat het marktaandeel dan te groot wordt. Voor grote buitenlandse avonturen is de Ahold-directie, na de desastreus afgelopen koopwoede van voormalig topman Cees van der Hoeven rond de eeuwwisseling, wat benauwd. Het is niet waarschijnlijk dat topman Dick Boer met het idee heeft gespeeld om de opbrengst van de ICA-verkoop voor een heel klein deel te besteden aan een loonsverhoging voor jonge vakkenvullers van Albert Heijn.

Het inkopen van eigen aandelen is niet zonder risico. Onder topman Ad Scheepbouwer verwende KPN er zijn aandeelhouders mee, en er werd ook driftig dividend uitbetaald. Scheepbouwers opvolger, Eelco Blok, zat met de gebakken peren en moest in 2013 bij zijn aandeelhouders aankloppen om nieuw geld. Berucht is ook de aandeleninkoop van ING in 2007 en 2008: 5 miljard euro spendeerde het bedrijf eraan. In oktober 2008 moest datzelfde ING de hulp inroepen van de staat om overeind te blijven.

Zoveel mogelijk winst maken, dat is voor veel Britse en Amerikaanse bedrijven het ultieme doel. De oud-topman van Reed Elsevier, Pierre Vinken, is de man die die filosofie in Nederland salonfähig maakte. Reed Elsevier en branchegenoot Wolters Kluwer zijn bedrijven die alles doen om hun aandeelhouders te plezieren en die op relatief grote schaal eigen aandelen inkopen. Reed Elsevier spendeerde er de laatste twee jaar 1,7 miljard euro aan. Beide bedrijven staan ook bekend om de meer dan riante bonusregelingen voor hun bestuurders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden