Alledaags Amsterdam

Martin Monnickendam portretteerde Amsterdam talloze malen. Het Stadsarchief brengt een hommage aan deze chroniqueur.

Vele duizenden keren – volgens zijn biograaf 4300 werken – heeft Martin Monnickendam het dagelijkse leven zoals hij dat in Amsterdam op straat aantrof, in schilderijen, tekeningen en op affiches vastgelegd. Die monsterproductie, tot stand gekomen in een leven dat precies 70 jaar duurde, is de kwaliteit van het werk niet ten goede gekomen.

Martin Monnickendam is na zijn dood in 1943 nogal anoniem de geschiedenis in gegaan. Daar droeg aan bij dat hij geen wezenlijke bijdrage leverde aan de talloze vernieuwingsbewegingen tijdens het interbellum. Nu er een herwaardering is voor de meer charmante aspecten van zijn werk – en die zijn er onmiskenbaar – toont het Stadsarchief van Amsterdam een groot deel van een onlangs verworven schenking.

Voor deze schenking is Monnickendam-kenner Ruud van Helden de aangewezen man. Van Helden is sinds zijn kinderjaren liefhebber van de kunst van Monnickendam en bestudeert het al zo’n 35 jaar. Hij kreeg een breed inzicht in de omvang en de kwaliteit van het oeuvre toen hij daar met toestemming van de dochters van de schilder een blik op mocht werpen. Die ’blik’ groeide uit tot een langdurige en zorgvuldige inventarisering, besloten met een monografie én een oeuvreoverzicht.

Via een in het leven geroepen stichting besloot Van Helden dat het nagelaten oeuvre voortaan ook ter inzage aan het publiek moest komen. Het Stadsarchief Amsterdam werd onthaald op een collectie van maar liefst 700 werken op papier. Daarnaast gingen schilderijen en tekeningen naar het Joods Historisch Museum, omdat zij het joodse karakter van de Amsterdamse binnenstad laten zien, en naar het Amsterdams Historisch Museum. Het Rijksmuseum ten slotte kreeg een van zijn beste aquarellen. Van Helden vond de verdeling van het werk over verschillende musea zinniger dan het allemaal bij elkaar te houden op één plaats. Zo’n monografisch museum leek hem moeilijk te exploiteren. Het zou op den duur steeds minder bezoekers trekken.

Wat voor schilder was Monnickendam, die in 1874 in Amsterdam werd geboren, daar zijn hele leven heeft gewerkt en er in 1943 aan een longontsteking is overleden? Getuige een pasje dat werd opgesteld door de garnizoenscommandant van Amsterdam, was hij ’een kunstschilder. Hij teekent en schildert in de stad en daar buiten uitsluitend met de bedoeling om het schoone, dat hij ziet, op papier en doek vast te leggen. Andere bedoelingen zijn hem daarbij vreemd’.

Het zijn woorden die de militair waarschijnlijk door de schilder zelf in de mond zijn gelegd; in ieder geval kloppen ze uitstekend. Monnickendam had geen andere pretentie dan een onderhoudend schilderij te maken, een werk dat je zonder enige spijt boven de eettafel of in de salon kon hangen om er jarenlang ongestoord naar te kijken. Vervelen deden zijn schilderijen niet. Er is altijd veel te zien en bovendien boeien ze ook omdat het leven in deze voorstellingen zo ongelooflijk gewoontjes is en daardoor ook weer zo zeldzaam. Het alledaagse Amsterdam kom je immers in de schilderkunst weinig tegen.

De Monnickendam-kenner wil zijn grote liefde graag vergelijken met coryfeeën als Jan Sluyters, Kees Maks en Isaac Israëls. Misschien rekent hij ook de ’Hollandse’ Kees van Dongen er bij, maar dat is wel veel eer voor de chroniqueur Monnickendam. Want echt lef om nieuwe wegen in te slaan, was er bij Monnickendam niet bij. Hij koos voor een begrijpelijke, realistische stijl, zo halverwege tussen impressionisme en naturalisme. Maar nergens symbolistisch, laat staan magisch-realistisch of surrealistisch.

Ook de wonderlijke kleurcontrasten die Sluyters en Van Dongen als fauvisten zo graag wilden oproepen, kom je bij Monnickendam niet tegen. Een knap psycholoog was hij al evenmin, het lijkt er soms op alsof hij een nadere kennismaking met zijn onderwerpen uit de weg gaat.

Vrouwen uit de beau monde à la Isaac Israëls kom je zelden tegen, maar ook de onbehouwen artiesten van Kees Maks zoek je bij Monnickendam tevergeefs. Wat je bij hem wel vindt, is onbekommerd schildersplezier – de wens om een wereld vast te leggen die gezien de turbulente tijd waarin het leven zich afspeelde, snel ten einde zou lopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden