Alle water is heilig vandaag

reportage | Twee miljoen Russen nemen elk jaar een ijsbad met Epifanie, een orthodoxe hoogtijdag. Jasja en zijn vrienden gaan voor het eerst.

Laten we niet overdrijven, zegt Jasja Smelov (28) tegen zijn vrienden. Zo erg kan het niet zijn. Een strenge blik in de achteruitkijkspiegel naar Ivan Dolgusjin (27) en Slava Karagodin (27). Zijn duimen tikken onrustig tegen het stuur als ze stilstaan voor het stoplicht, de twee achterin schudden hun hoofden. Tuurlijk niet, klinkt het vanaf de achterbank, nergens voor nodig.

Goed, het zal misschien wat fris zijn. En ze weten niet precíes wat hun te wachten staat; het is hun eerste keer. Dit kunnen ze aan. Als Jasja vertelt dat zijn moeder het vorig jaar ook heeft gedaan, lachen ze. Over tweehonderd meter naar rechts, zegt de blikkerige stem van het navigatiesysteem. Het witte meer net iets buiten Moskou komt steeds dichterbij. Daar zullen de drie zich onderdompelen in het ijskoude water, samen met een paar duizend andere christenen.

Met het ijsbad dat zo'n twee miljoen orthodox-christelijke Russen nemen in de nacht van 18 op 19 januari, herdenken ze de doop van Jezus in de Jordaan. Hiermee vieren ze Epifanie, de Russisch-orthodoxe variant op Driekoningen. Epifanie valt niet op 6 januari, zoals Driekoningen, omdat de orthodox-christelijke Russen de Juliaanse kalender naleven. In het Westen wordt de Gregoriaanse kalender gehanteerd.

Op de achterbank kijkt Ivan op het scherm van z'n telefoon. "Het is min tien buiten", zegt hij. De anderen knikken. "Maar het water is drie graden, dus het is te doen." Slava heeft vanmorgen alvast een beetje geoefend, vertelt hij. Toen hij klaar was met douchen, draaide hij de koude kraan helemaal open.

Hoewel de vrienden nauwelijks praktiserend zijn, en de kerk enkel op feestdagen bezoeken, noemen ze zichzelf orthodox. Dit geldt voor het merendeel van de Russische bevolking. Sergej Filatov, expert oosterse kerk aan de Staatsuniversiteit van Moskou, zegt dat zeventig tot tachtig procent van de 143 miljoen inwoners zichzelf ziet als orthodoxe christen. Volgens de laatste peilingen gaat daarvan slechts drie tot zeven procent regelmatig - minstens eens per maand - naar de kerk. "De orthodoxe kerk in Rusland heeft geen officieel ledenbestand. Wie zich christelijk orthodox noemt, zeggen ze, is christelijk orthodox."

Er hebben zich zo'n zevenduizend mensen verzameld bij het meer, schat een agent die aan de rand van het meer staat. Hij gebaart naar zijn collega dat hij moet letten op de groep jongeren die komt aanlopen. Van pallets is een pad gemaakt dat over de zompige grond naar het uitgehakte wak leidt. Aan het begin staan dranghekken met politiemannen die de ijsduikers er twee aan twee doorlaten. Een vader in zwembroek poseert met zijn dik ingepakte kinderen voor het hek, twee vrouwen in lichtroze badjassen worden gefotografeerd terwijl ze zenuwachtig lachen. "Omkleden?" vraagt Ivan. De drie sjokken richting de twee grote blauwe tenten op het grasveld voor de kerk.

Volgens de gelovigen beschikt het water tijdens Epifanie over helende krachten. Het is eerder vanavond ingezegend door de priester. Wie zich nu aan een religieuze plons waagt, zal zich daarmee reinigen van zijn of haar zonden. Daarnaast zou het goed zijn voor de gezondheid. Moet je alleen wel drie keer kopje ondergaan, en tussentijds een kruis slaan.

Zwijgend lopen Jasja, Ivan en Slava de plankieren over, jassen over de arm, tassen op de rug. Ze zeggen geen woord meer. In het wak is een houten stelling neergezet inclusief trappetjes waarmee ze het wak in en uit kunnen klimmen. Reddingswerkers volgen elke beweging, bieden uitgestoken handen aan en delen geruststellende knikjes uit. Volgens het Russische persbureau Interfax zijn er 45.000 politiemensen en hulpverleners op de been, om de drieduizend daarvoor speciaal ingerichte doopplekken in het land te beveiligen. In Moskou zijn het er ruim negentig.

Springen dan maar. De in oranje gehulde reddingswerker vindt dat het wel wat sneller kan. Nu? Jasja en Slava kijken elkaar kort aan voordat ze zich het ijsbad in laten glijden. Ivan volgt. Oerkreten, gegil. Drie keer onder, en gauw eruit.

Dat kruisje is niet gelukt, geeft Slava later toe. "Ik kon mijn armen niet meer bewegen." Ivan en Jasja knikken begripvol. Jasja: "Eerst is het gewoon koud, maar daarna..." Ivan onderbreekt hem. "Nee, het blijft gewoon koud." Met verstijfde benen lopen ze terug naar de auto. Bij de kraampjes naast de kerk wordt gratis thee uitgedeeld. Slava haalt een lege fles tevoorschijn. Die moet gevuld met heilig water uit het kraantje van de kerk. "Echt al het water is heilig vandaag", zegt hij. Hij doet voor hoe hij straks een slokje zal nemen en er zijn huis mee zal besprenkelen. Dat brengt geluk, en houdt de boze geesten weg.

Eenmaal aangekleed en opgewarmd kan er weer gesproken worden. Over dat ze morgenochtend moeten werken. Jasja en Ivan zijn ingenieur, Slava werkt als IT'er bij een bank. Ivan haalt zijn telefoon tevoorschijn en laat foto's van zijn kat zien. Ze zijn opgelucht, trots. En vrij van zonden natuurlijk. Jasja belt met zijn vrouw.

Er lopen families langs met plastic zakken vol natte handdoeken, vriendengroepjes die hun ijskoude weddenschap erop hebben zitten. Gelach, geklop op schouders.

Een van oorsprong orthodox-christelijke traditie is het niet, aldus religie-expert Sergej Filatov. "Dit begon in de 18e eeuw als boerengebruik om het nieuwe jaar in te luiden. Dit ijsbad vind je nergens terug in de christelijke liturgie."

Pas toen het orthodoxe geloof na de val van het communisme uitgroeide tot een belangrijk onderdeel van de Russische samenleving, werd het een populair gebruik. "Sommige mensen zien hier iets magisch in. Dat kan."

Zullen ze maar weer op huis aan? Ivan en Slava kijken Jasja vragend aan. Die neemt een slokje thee en knikt. Zo meteen. Nog vijf minuten. Zodra hij zijn tenen weer voelt, kruipt hij achter het stuur.

Belangrijk instituut

Hoewel Rusland officieel een seculiere staat is, vormt de Russisch-orthodoxe kerk een belangrijk instituut binnen de samenleving. Daar hebben de schandalen waarmee de kerk de afgelopen tijd te maken kreeg, weinig aan veranderd. Zo was er in 2012 het 'punkgebed' van Pussy Riot in de Christus Verlosserskathedraal, waarin de bandleden zich tot president Poetin richtten en kritiek uitten op de verwevenheid van kerk en staat. Datzelfde jaar zorgde het peperdure horloge van patriarch Kirill voor flink wat ophef. Het kerkhoofd weet zich echter gesteund door Poetin, die de het orthodox-christelijke geloof als middel ziet om het patriottisme onder de Russen te versterken. Een contrast met de Sovjetperiode waarin een verbod op religie gold, kerken en kloosters werden gesloopt en geestelijken vermoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden