Alle dagen kermis

Heel lang geleden, toen de zomers gemiddeld net zo regenachtig waren als tegenwoordig en het woord 'vakantie' nog niet bestond, reisden de vagebonden langs steden en dorpspleinen om de mensen te vermaken met hun kunsten. Op iedere kermis of jaarmarkt kon je ze weer tegenkomen, de vuurspuwers en de verhalenvertellers, de waarzeggers en de evenwichtskunstenaars, de kermisklanten en de kermisreizigers, de kermisvrijers en -vrijsters. Met in hun kielzog het edele gilde van de zakkenrollers.

Een zomer lang kermissen kermisklanten met kermisreizigers, eten zij kermisbaksel met een kermisklantenlepel en drinken kermisbier uit een kermisklantennap, laten ze kermisklantenongemakken als een kermisklantenfooi achter bij de kermisvrijers van die week.

Wie haar vakantie nog niet gepland heeft, hoeft dat niet meer te doen. Heel Nederland lijkt deze zomer volgestopt te zijn met vrolijke activiteiten. De democratisering van de openbare ruimte, die sinds de jaren zestig nog onophoudelijk voortschrijdt, is terug te vinden in de zomerse tentakels van de kunsten. De op lokatie geprojecteerde projecten zijn niet meer te tellen.

Voor het eerst is dit jaar het zomerse gedoe gebundeld in een 'magazin voor Nederland en Vlaanderen'. 60 festivals en 31 openluchttheaters presenteren voorstellingen of wat daar voor door moet gaan van ruim 60 groepen en projekten. Een kleine greep uit het aanbod. Het straattheaterfestival Leiderdorp brengt mime, acrobatiek, muziek en beeldend theater. Het Fantastival Oss biedt een mengeling van clowns, amateurkunst, dans, muziek en straattheater. Noorderzon in Groningen noemt zich een multidisciplinair zomerfestival. Er is natuurlijk de jaarlijks terugkerende, reizende Parade, het Velserbeekfestival, de Hof van Pomona in Vlaardingen, de Wereldhavendagen, het Festipet Udenhout, Triple X in Amsterdam, het festival aan de Maas, Cultura Nova in Heerlen, etcetc.

Er is wel een belangrijk verschil met vroeger. We praten in zomers verband niet meer over de kermis of de jaarmarkt - die volkse verschijnselen lijken weer of nog steeds voor iets met minder pretentie te staan - maar inderdaad over festivals. De meeste van deze festivals presenteren geen kunst van de straat maar kunst op straat, waarbij het begrip straat een ruime definitie kent: elke niet direct als kunstzinnig herkenbare omgeving kan plaats bieden aan, ja, aan wat eigenlijk?

Ouders met jonge kinderen zullen graag een straattheaterfestival bezoeken: wisselende acts op stelten en suikerspin toe behoren tot het vaste verwachtingspatroon. Maar deze categorie lijkt tot een minderheid te gaan behoren. Steeds meer projecten vallen onder de noemer kunst. Relatief nieuw is het verschijnsel dat zomerse kunst op lokatie-projecten niet langer uitsluitend door de plaatselijke kruidenier gesponsord worden, maar mede door eerbiedwaardige fondsen en nu ook rechtstreeks uit overheidspotjes. Een blik op de in festivalland terugkerende groepen leert bovendien dat een redelijk aantal van hen ook door het seizoen heen actief is. Het kunstseizoen kent geen duidelijk einde meer.

Kunst is definitief niet langer gebonden aan kunstlokaties -ook het Concertgebouworkest trekt de meeste bezoekers als Chailly in het openbaar op de bok springt. Nog slechts voor een minderheid van de bezoekers lijkt kunst een middel tot bezinning. Kunst is vooral een vorm waarin de makers hun individuele zieleroerselen als amouserende wijn schenken: licht genoeg voor iedereen om plezier aan te beleven. Alleen de fijnproevers hebben af en toe behoefte aan meer. Zij organiseren hun eigen gewichtige festivals en celebreren door het jaar heen op uitgekiende plekken - in schouwburgen, musea en concertzalen - de kunst voor kenners. Alleen zij zijn met de juiste, volle afdronk vertrouwd.

De zomer is kunst geworden en de kunst is overwegend light van smaak. Als overal elders gaat het er om, in een gruwelijk jargon uitgedrukt, een prestatie neer te zetten die communiceert. Tien jaar geleden was dat nog een reden om niet gewaardeerd te worden, nu is het een pré. De gids Zomertheater 1994 sprokkelt voor het eerst alle zomertheater bij elkaar. Handig? Jazeker, handig en tekenend voor een ontwikkeling. Het onverwachte en feestelijke is in het kunstzinnig arsenaal opgenomen en stelt het op prijs dat het, via een een gids, te lokaliseren is. Spoedig zullen de lokatieprojecten onderworpen zijn aan de wetten van de marketing en zal ook de kunstzinnig ingevulde vrije tijd zich moeten verantwoorden voor de subsidiegelden en voor de tegenvallende bezoekcijfers.

In genoemde gids staan met kunstzinnige regelval de volgende regels te lezen: “Iedere locatie blijkt de juiste / Wereld en toneel zijn één. / Er is geen publiek meer, er zijn / geen acteurs, / geen exhibitionisten, / geen toeschouwers. / Iedereen die deelneemt speelt mee / En kan naar eigen verkiezing / en behoefte / van rol veranderen.” De wens lijkt de vader van de naïeve gedachte. Nog even en het is alle dagen kermis. Aan u, als acteur-toeschouwer de taak om de kermisklantenkrenten uit de kermisklantenpap te vissen. Op het moment dat u dat doet sluiten de mazen van het marketing-net zich. Teruggooien is er niet meer bij. We doen mee, of we willen of niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden