Alle burgers strijders? Daarmee doe je terroristen groot plezier

Ex-militair Jitse A. sprak vrijuit over het doden van IS-strijders in Syrië. Beeld anp
Ex-militair Jitse A. sprak vrijuit over het doden van IS-strijders in Syrië.Beeld anp

Het is vreemd dat een Nederlander vervolgd wordt voor het bestrijden van IS, schreef Heere Heeresma junior. Ger Groot is het daar volledig mee oneens. Een voor een bestrijdt hij Heeresma's argumenten.

Het klinkt bijna als een sprookje: volksheld strijdt voor gerechtigheid maar wordt om diezelfde reden door juridische dienstkloppers vervolgd. Noem het het Robin Hood-syndroom, de Ivanhoe-mythe, de sage van Willem Tell. Alleen speelt het verhaal zich niet in de middeleeuwen af en is het geen literatuur.

Oud-militair Jitse A. vertrok naar Syrië om er met de Koerden te vechten tegen IS. Hij oogstte er veel bewondering voor onder de Nederlandse bevolking, maar ook een vervolging door justitie wegens moord. Vandaar die afgekorte 'A.' als achternaam, en de steunpetitie waarin meer dan zestigduizend Nederlanders verklaarden vierkant achter hem te staan.

Ondubbelzinnige steun kwam er in deze krant ook van de schrijver Heere Heeresma junior. Jitse A. "heeft naar zijn geweten geluisterd", aldus Heeresma, en wordt dan nota bene vervolgd om "iets waaraan ook de Nederlandse staat zich 'schuldig' maakt: het bevechten van IS." Zelfs politici vinden dat 'begrijpelijk', zo constateert hij - maar politici behoren zelf tot de machtskringen die alleen maar bang zijn voor het verlies van meer dan zestigduizend stemmen.

Ergerlijk
Ik vrees dat Heeresma's gemoed een beetje met zichzelf op de loop is gegaan. De zoveelste verdachtmaking van de politieke klasse lijkt me ergerlijk, de begripsverwarring waarmee hij zijn punt wil maken nog erger. Net als zijn minachting van het Nederlands recht waarmee de politiek - aldus nog steeds Heeresma - 'gemakzuchtig' het eigen stoepje schoonveegt. En ja, dan is daar ook de Tweede Wereldoorlog weer, waarin burgers in weerwil van de wet "Joden lieten onderduiken naar hun geweten."

Daarom maak ik een paar - ongetwijfeld 'gemakzuchtige' - opmerkingen. De maatschappelijke rechtsorde - zo leert elk handboek staatsleer - bestaat van oudsher dankzij de bereidheid van de burgers af te zien van eigenmachtig geweld. De legitieme uitoefening daarvan wordt overgedragen op de staat, die zijn burgers in ruil daarvoor maatschappelijke vrede en bescherming belooft. Alleen in noodsituaties mogen zij er zelf op los slaan - maar dan nog zullen zij zich terdege moeten verantwoorden. Zoals menige overvallen middenstander inmiddels weet, valt dat niet altijd mee.

De staat heeft dus als enige het recht geweld te gebruiken. Maar dat recht hééft hij dan ook. En daarom is het onzinnig dat de F16-piloten die in regeringsopdracht bombardementen uitvoeren in het Midden-Oosten net als Jitse A. voor moord zouden kunnen worden vervolgd, zoals Heeresma suggereert. De staat kan eventueel (internationaal) veroordeeld worden wegens het voeren van een illegitieme oorlog, maar militairen zijn géén burgers - en dus ook geen gewone 'moordenaars' wanneer zij mensen doden in het gevecht.

Geschenk aan terroristen
Omgekeerd worden burgers geen militairen "vanaf het moment dat ze voor IS doelwitten werden," zoals Heeresma ter verdediging van Jitse A. aanvoert. Dat zou IS warempel wel willen - want op dat moment zouden hun burgerslachtoffers met één klap legitieme vijanden zijn, die niet worden omgebracht maar 'sneuvelen'. In zijn ijver de burger Jitse A. te verdedigen met het argument dat nu eenmaal álle burgers strijders geworden zijn, doet hij het internationale terrorisme het grootste geschenk dat het zich wensen kan.

Niet doen dus - en dat geldt ook voor het andere argument dat Heeresma aanvoert: "met welk recht ontzegt de politiek aan burgers het morele recht in verzet te komen tegen massamoord?" Over welke 'burgers' hebben we het hier? Logisch gezien die van de staat die zich aan zo'n misdaad schuldig maakt. En inderdaad: tegen een criminele overheid heeft het volk het recht in opstand te komen. Zelfs veel middeleeuwse denkers, die nog heilig geloofden in het koningschap 'bij de gratie Gods', verzetten zich niet tegen zo'n 'tirannenmoord' - wanneer het echt niet anders kon. Dát was ook de situatie van de door Heersema als getuigen opgevoerde Nederlandse burgers die Joden verborgen onder de Duitse bezetting: sowieso al een onwettig bewind.

Onverstandig
Maar in vreemde krijgsdienst treden om elders onrecht te bestrijden is een heel andere zaak. Hoe edel ook, het is niet de overheid van Jitse A. die in Syrië onder de banier van IS dood en verderf zaait. Dat hij zich daartegen met gevaar voor eigen leven inzet, is moreel te prijzen. Maar voor de Nederlandse rechter is dat niet zo belangrijk. Die zit met een heel ander probleem. De Syriëgangers die vertrekken om de Islamitische Staat te versterken voeren immers precies dezelfde argumenten aan. En die mogen ons, het gros van de Nederlanders, dan een stuk minder bevallen dan die van Jitse A., de wet en de rechter moeten oordelen zonder aanzien des persoons. In beide gevallen ziet hij een particuliere burger voor zich staan die op grond van persoonlijke idealen is gaan strijden onder vreemde vlag.

Heeresma verdedigt het door velen moreel en emotioneel onderschreven gelijk van de Nederlandse out-militair en offert daar desnoods de rechtsorde voor op. Dat is niet alleen onverstandig omdat we in de strijd tegen het islamitisch fundamentalisme die rechtsorde nu juist willen verdedigen. Het is zo mogelijk nóg onverstandiger omdat zijn gedachtengang uitloopt wat IS het liefste wil: iedere burger een combattant, iedere idealist een strijder, iedere samenleving een oorlogsgebied. Er zijn betere manieren om de moed van Jitse A. te prijzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden