Alle boeken in de bonus?

Steeds komt de discussie terug en steeds is de uitkomst dezelfde: de Wet op de vaste boekenprijs moet blijven. Maar is dat nog wel vol te houden? Minister Bussemaker beslist binnenkort over de wet.

In 2005 bleek dat Nederland zó van boeken hield, dat de overheid besloot ze te gaan beschermen. Een boek is geen ordinaire reep chocola of paar oorbellen, zo was de consensus in het land. Nee, een boek is cultuur. En cultuur is kwetsbaar en wat kwetsbaar is moet je beschermen. Dus werd de Wet op de vaste boekenprijs ingevoerd, die moest garanderen dat er genoeg maar vooral genoeg verschíllende boeken beschikbaar bleven. Niet alleen hapsnap-thrillers voor de massa dus, maar ook de langzame letteren voor de minderheid. Daarnaast moest de wet voorkomen dat grote winkelconcerns met spotgoedkope boeken dat kleine boekhandelaartje in dat leuke straatje wegconcurreerden. Of de nog altijd geldende wet werkt, is niet bekend

Het effect van een gereglementeerde boekenprijs, zoals de Vlamingen het fenomeen noemen, valt namelijk onmogelijk te meten.

Overtuigend bewijs voor de werking van de wet is tot nu toe niet geleverd, stelde de Raad voor Cultuur aan het begin van de zomer. Diezelfde raad adviseert de minister overigens wél om de vaste boekenprijs nog vier jaar intact te houden. Afschaffing van de vaste boekenprijs op korte termijn zou in het huidige economische getij onverantwoord zijn. Handhaven dus, maar dan wel met (onder meer) de voorwaarde dat 'alternatieve evaluatiemethoden worden ontwikkeld', zo adviseert de raad.

"Maar hoe kun je zoiets onderzoeken?" vraagt Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, zich af. "Als de boekenmarkt de afgelopen vijf jaar is veranderd, kan dat zoveel oorzaken hebben. Een link naar de vaste boekenprijs kan er best zijn, maar valt niet te bewijzen."

De discussie over het wel of niet behouden van een zogeheten verticale prijsbinding voor boeken keert geregeld terug, maar wordt tot nu toe steeds in het voordeel van de beschermende wet beslist. Ook vandaag de dag vraagt Kuitert zich af of afschaffing van de vaste prijs wenselijk is, met de bekende argumenten: "Loslaten heeft alleen maar voordelen voor grote ketens als Hema en Albert Heijn. Waarom zou je dat willen? Je kunt de marges beter eerlijk verdelen over de boekhandels. Wat ik wél met de tegenstanders eens ben, is dat de boekenbranche dringend op zoek moet naar nieuwe verdienmodellen."

De tegenstanders lijken sowieso terrein te winnen. Want of er nu bewijs is voor de werking van de wet of niet, zeker is dat de boekenbranche sinds de invoering van de wet in 2005 op zijn zachtst gezegd niet meer dezelfde is. Het e-book meldde zich, de economische crisis teisterde de sector en de opkomst van mobiele media heeft een zware wissel getrokken op het traditionele leesgedrag. De lezer van toen is niet meer de lezer van nu, zogezegd. Gevolg: boekwinkels wankelen of verdwijnen, auteurs kunnen hoe langer hoe lastiger leven van hun werk, en de toekomst is ongewis. Wat gebeurt er straks bijvoorbeeld als online warenhuis Amazon.com doet wat het van plan is, namelijk het aanbieden van de streamingdienst Kindle Unlimited, waarbij leesliefhebbers voor een vast bedrag per maand onbeperkt boeken kunnen lezen? Of denkt de traditionele boekenbranche werkelijk als enige verschoond te blijven van Spotify-achtige abonnementsdiensten? Dan moet ze maar eens buurten bij de collega's uit de muziekbranche, die nog slapeloze nachten hebben van de digitale revolutie.

De verschuivingen raken de Nederlandse boekenbranche bovendien nog harder dan de muziekindustrie omdat uitgevers nu eenmaal te maken hebben met een klein taalgebied. Dat beperkt vanzelfsprekend het afzetgebied.

Als het aan econoom Jarig van Sinderen ligt is het allang een uitgemaakte zaak: weg met die vaste boekenprijs. Hij zou zo een-twee-drie ook geen ánder voorbeeld kunnen noemen van een product dat een dergelijke prijsprotectie geniet. Natuurlijk, hij kent de minimumprijzen voor brood en melk, maar die zijn niet voor niets afgeschaft, stelt hij: "Namelijk vanwege hetzelfde argument: die wet was bedoeld om de boer te beschermen, maar aan de consument werd voorbijgegaan."

Van Sinderen vertegenwoordigt ook de consument; hij is econoom bij de Autoriteit Consument & Markt. Wat niet betekent dat het sentiment vanuit de branche en van sommige lezers aan hem voorbijgaat: "Ik merk dat het onderwerp bij met name de lezers van het betere boek enorme emoties opwekt. Zo van: Daar kom je niet aan. Dat is een enigszins elitair standpunt, ja. En er is niks mis met een elitair standpunt, als het maar klopt."

En dat betwijfelt Van Sinderen. Een verticale prijsbinding voor boeken is economisch niet verklaarbaar, stelt hij. "De hele markt is in beweging, er is sprake van ontlezing, ik denk ook van vergrijzing, daar zullen boekhandels en uitgevers op moeten inspelen. En ook op willen inspelen. Die moeten ook gewoon geld verdienen."

Van Sinderen gelooft niet dat bestsellers, zoals de boeken van Herman Koch of Dan Brown, er automatisch toe leiden dat winkeliers het 'moeilijkere boek' óók inkopen. "Waarom zou je als ondernemer boeken inkopen die vrijwel zeker in de schappen blijven liggen? En dat alleen omdat een andere titel wél goed loopt? Ik zie het economisch verband niet en acht ook niet bewezen dat dit nu wel gebeurt."

Van Sinderen voegt eraan toe dat het boek op het moment niet alleen beschermd wordt door een vaste prijs, maar ook door een lager btw-tarief: "Er is dus feitelijk sprake van een extra bevoordeling door een subsidie. Daar wijst de Raad voor Cultuur overigens ook op, en die voert het ook aan als extra argument om kritisch naar de sector te kijken."

De optelsom van alle protectionistische drempels en twijfels tezamen, wil Van Sinderen maar zeggen, heeft de Raad voor Cultuur niet voor niets tot de voorwaarde gebracht dat de boekenbranche de krachten moet bundelen om te innoveren, wil het de vaste boekenprijs nog kunnen blijven hanteren.

Rest nog het laatste discussiepunt rond de omstreden wet: de betekenis van de kleine boekhandel. Is de rol van dat sympathieke zaakje met die allesweters achter de toonbank uitgespeeld als Bussemaker zou besluiten de vaste boekenprijs los te laten?

Nee, denkt Van Sinderen: "Als de kleine boekhandel een niche weet aan te boren en een aanbod op de planken legt dat afwijkt van de Albert Heijns en de Ako's, dan zie ik wel degelijk bestaansrecht voor zulke winkels." Het is aan de minister.

Voorstander Bol.com

Online warenhuis Bol.com wil de vaste boekenprijs handhaven. Directeur Daniël Ropers hecht sterk aan een pluriform aanbod van boeken voor zijn klanten, zegt hij. "Wij ondersteunen daarbij innovatie én de beschikbaarheid van het aanbod. Natuurlijk zouden onze klanten in eerste instantie blij zijn met de lagere boekenprijzen die wij hen zeker zouden bieden bij afschaffing van de vaste boekenprijs. Maar op de langere termijn zou afschaffing van de vaste boekenprijs ervoor zorgen dat er steeds minder boeken uitgegeven worden in het Nederlands taalgebied. Lagere prijzen zullen namelijk ook tot lagere inkomsten bij uitgevers en auteurs leiden. Kom je aan de prijs voor de bestsellers, dan haal je het geld voor breedte, toegankelijkheid en innovatie weg."

Nederlandse uitgever zegt: handhaven

"Wij zijn voor handhaving van de vaste boekenprijs", zegt Peter Nijssen van uitgeverij De Arbeiderspers. "Niet alleen uit welbegrepen eigenbelang - wij zijn immers een literaire uitgeverij met veel uitgaven zonder bestsellerpotentie - maar ook om goede boekhandels in staat te stellen te blijven bestaan in de concurrentieslag met de aanbieders op internet, de supermarkten, de tankstations en de kiosken."

De kleine boekhandel kan niet zonder

"De vaste boekenprijs weg? Nee, natuurlijk niet!" roept Marijke Heeren-Jansen op de Haar geschrokken door de telefoon.

"Met boeken kun je elkaar niet aftroeven, wel met kennis en service in de winkel", stelt de verkoopster van de Deventerse Boekwinkel Colmschate.

"Door de vaste boekenprijs stel je uitgeverijen in staat ook boeken te maken die voor een klein publiek geschikt zijn, omdat je met populaire boeken kunt scoren door allemaal dezelfde vaste prijs te hanteren. De concurrentie is tegenwoordig zo groot, dat we er soms bijna aan ten onder gaan. Laat je de vaste boekenprijs vallen, dan zullen supermarkten hierop inhaken door grote partijen van nieuwe en populaire boeken in te kopen en voor een klein prijsje te verkopen. Werken in een fysieke boekwinkel is een schitterend beroep. Laat daarom de boekhandel de kans hebben om te overleven."

Vlaanderen wil graag vaste prijs

Vlaanderen heeft de beschermende wet nooit gehad, maar de nieuwe regering wil de zogeheten gereglementeerde boekenprijs nu invoeren. Dit staat in het regeerakkoord van de coalitiepartijen N-VA, CD&V en Open Vld. In de voorgenomen wet geldt bij de verkoop van nieuwe boeken gedurende de eerste zes maanden een maximaal kortingsplafond van 10 procent. Jef Maes van Boek.be, de koepelvereniging van het Vlaamse boekenvak, is blij met het voornemen van de Vlaamse regering: "Wij strijden hier al meer dan twintig jaar voor. Grootwinkelbedrijven als Aldi, Lidl, Colruyt en Carrefour bieden toptitels aan tegen kortingen van wel 30 tot 40 procent, waardoor veel boekhandels sluiten of kampen met een omzet die jaar na jaar zakt." Maes weet dat ook in Nederland de sector kraakt - ondanks de vaste boekenprijs - maar ziet toch grote verschillen: "Het aantal boekhandels per inwoner is bij u het dubbele van hier in Vlaanderen. Hoe de markt zich ontwikkelt, heeft ook met andere omstandigheden te maken, maar wij denken dat een gereglementeerde prijs straks zal zorgen voor een breder aanbod en een eerlijkere concurrentiepositie voor de kleine boekhandel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden