Allang geen poldertaliban meer

De kleine SGP speelt een cruciale rol in de Eerste Kamer. Historicus Ewout Klei vindt dat de partij een metamorfose ondergaat. De islam heeft erfvijand Rome verdrongen. "De ChristenUnie is niet meer de natuurlijke bondgenoot van de SGP - dat is nu de PVV."

Voorspelbaar waren ze, de reacties op de Eerste Kamervierkiezingen van 23 maart. Toen verwierf de Staatkundig Gereformeerde Partij een politieke sleutelpositie. De progressieve partijen uitten felle kritiek op de VVD omdat deze partij haar liberale principes zou hebben laten varen en zich, behalve door de PVV, nu ook liet gijzelen door een andere ondemocratische partij. De SGP bagatelliseerde die zorgen, noemde zichzelf met een glimlach 'poldertaliban' en schonk bij het D66-congres oranjebitter: ze was echt geen fundamentalistische partij en hoorde helemaal bij Nederland. VVD-coryfee Hans Wiegel noteerde in zijn column in De Pers dat de SGP altijd een constructieve houding innam, en VVD-premier Mark Rutte zei eerder al dat de SGP een hele gezellige club mensen is.

Gelijk hebben ze, want liberale verworvenheden - euthanasie, homohuwelijk - staan niet op de tocht. De ChristenUnie heeft als coalitiepartner op het orthodox-christelijke vlak niets bereikt en het zal de SGP als gedoogpartij niet anders vergaan. Hooguit houdt ze bepaalde wetgeving tijdelijk tegen. Voor D66 is dat even zuur (of juist niet omdat D66 nu de VVD heerlijk kan bekritiseren als 'niet meer liberaal'), maar op langere termijn valt het allemaal reuze mee. Wat wel verandert door de SGP-gedoogsteun is die partij zélf. Ze ondergaat een ware metamorfose.

De SGP is in 1918 opgericht om de 'bevindelijk-gereformeerden' - ultraorthodoxe protestanten - van een stem te voorzien. SGP-leider G.H. Kersten, die in 1922 in het parlement werd gerkozen, waarschuwde in felle bewoordingen tegen het Roomse gevaar en speelde het orthodoxe geweten van de Antirevolutionaire Partij, één van de voorlopers van het CDA. Door de andere partijen werd de SGP niet serieus genomen. Als Kersten sprak, gingen de andere Kamerleden aan de koffie en stond de SGP-leider voor een lege zaal. De SGP-stemmers vonden het best, politiek interesseerde ze toch weinig. Politiek bedrijven was voor hen getuigen vanaf de zijlijn. De eerste leidsmannen van de SGP beschouwden het spreekgestoelte in het parlement vooral als preekstoel.

Hun opvolgers waren zakelijker. Al vond de buitenwacht de SGP-standpunten over theocratie, homoseksualiteit en vrouwenemancipatie maar zozo, ze waardeerde Bas van der Vlies - het afgelopen decennium de nestor van de Tweede Kamer - om diens constructieve houding. Ria Beckers van GroenLinks noemde Van der Vlies 'een schatje met een hoog knuffelgehalte'.

De SGP van nu heeft weinig meer van een knuffelbeer, behalve misschien van Lotso, de roze beer uit de Disney-animatiefilm 'Toy Story 3' die anderen met zijn trauma's en zwart-witte wereldbeeld wil opzadelen. De partij zit vol rechts ressentiment. Een nieuwe generatie mondige en politiek zeer bewuste SGP'ers wil - anders dan de generatie-Van der Vlies - niet wegkruipen of een beetje aardig gevonden worden, maar de strijd aangaan met links, liberaal en islamitisch Nederland.

De identiteit van de SGP is christelijk en conservatief. Het christelijke element was lange tijd dominant, maar nu krijgt het conservatisme de overhand. Weg met het orthodox-protestantse splinterpartijtje, leve het kloppend hart van het conservatieve verzet tegen de linkse jaren zestig en de paarse, seculiere jaren negentig.

Nu Nederland als gevolg van de populistische Pim Fortuyn en de polariserende Geert Wilders enorm is verrechtst, zien SGP'ers hun kans schoon.

Daar hoort een nieuw vijandsbeeld bij. Tot ver in de jaren zestig was de grote tegenstrever van de SGP Rome en alles wat katholiek was, nu hebben de politieke correctheid en vooral de islam die rol overgenomen.

Met de komst van nieuwe vijanden heeft de SGP andere allianties nodig. Van de weeromstuit kunnen SGP'ers samenwerken met net-iets-andersdenkenden. Conservatieve katholieken zijn plotseling bondgenoten geworden. Toen verscheidene katholieken ¿ en PvdA-voorzitter Lilianne Ploumen ¿ protesteerden tegen een behoudende priester die hun de hostie weigerde, sprong niet het CDA maar de SGP meteen voor hem in de bres - de godsdienstvrijheid werd door agressieve seculieren bedreigd. Maar de SGP werkt zonder gewetenswroeging samen met de seculiere PVV, omdat deze partij zich alleen tegen de islam keert en niet tegen het christendom.

Volkskrant-columniste Amanda Kluveld doet het om die reden goed in SGP-kring. Vanwege haar felle aanvallen op de islam en haar inzet voor vervolgde christenen (die bij haar altijd in de islamitische wereld wonen: je hoort Kluveld nooit over christenen in landen als Noord-Korea of China) mag ze rekenen op staatkundig-gereformeerde sympathie.

Een andere heldin van de SGP ten slotte is Mariska Orbán, hoofdredacteur van het orthodoxe Katholiek Nieuwsblad en onorthodox bestrijder van abortus provocatus. Het SGP-gezinde Reformatorisch Dagblad schrijft vol lof over Orbán, die eregast was op Refo500, het tien jaar durende festijn ter herdenking van de Reformatie van 1517. De oude slogan 'liever Turks dan paaps' is radicaal omgeslagen.

De SGP is grondig veranderd omdat de fronten zijn verschoven. De CU, lange tijd de beste politieke vriend van de SGP, werd tijdens de Eerste Kamerverkiezingen onbarmhartig gedumpt. De SGP had liever een sleutelrol in de senaat, dan dat de kleine christelijke partijen er een zeteltje bij kregen. De CU is bovendien in de ogen van SGP'ers veel te links; dat de CU nu een rukje naar rechts maakt doet daar niets aan af.

De nieuwe natuurlijke bondgenoot van de SGP is de PVV. Cees van der Staaij, die Bas van der Vlies in 2010 opvolgde als partijleider, was de eerste politicus die Geert Wilders openlijk zijn steun aanbood voor een nieuw te vormen kabinet. De SGP wilde meteen een VVD-PVV-CDA-kabinet, terwijl het CDA hier erg over liep te twijfelen en Mark Rutte ook 'paars plus' wilde uitproberen.

De SGP is zich zeer bewust van haar nieuwe positie in het politieke spel. De defensieve SGP van weleer is veel offensierer geworden. Vooral bij de SGP-jongeren merk je de cultuuromslag: ze zijn gebekt, politiek bewust en handig met sociale media (blogs, twitter). Daar uiten ze hun mening en vormen eigen virtuele gemeenschappen. Die zijn soms alleen gericht op de eigen zuil zoals Refoweb (www.refoweb.nl). Maar er bestaan ook bredere gemeenschappen als de Dutch Teaparty (dutchteaparty.wordpress.com), BitterLemon (inmiddels ter ziele) en Politant (www.politant.nl). Naast virtuele communities ontstaan er ook echte. SGP'er Wilco Boender, bekend onder zijn bloggerpseudoniem ConservatieForever (conservatieforever.blogspot.com), is een van de oprichters van het Conservatief Café (samen met CDJA'er Rutger Schimmel en voormalig HP-journalist Frank Verhoef) en is betrokken bij het Christelijk Conservatief Beraad.

Belangrijk inspirator is Bart Jan Spruyt, de uit een SGP-nest afkomstige tegendraadse polemist en Elsevier-columnist. Toen hij in 2000 de Edmund Burke Stichting oprichtte, die het hart moest vormen van een conservatieve tegenbeweging, hield de SGP de boot af. Spruyt zou het verschil tussen christelijke en niet-christelijke partijen veronachtzamen, door de tegenstelling tussen conservatief en progressief centraal te stellen. Tien jaar later doet Spruyt het erg goed bij de SGP-jongeren, die in navolging van hun illustere voorganger en voorbeeld het debat opzoeken, niet bang zijn voor kritiek en blijven geloven in hun eigen grote gelijk.

Binnen de nieuwe conservatieve gemeenschappen zijn de SGP'ers trouwens wel de meest fatsoenlijke mensen. Het zijn de vrienden van de SGP die voor de ketelmuziek zorgen. Kluveld roept met haar columns wekelijks woedende reacties op, Orbán schopte stennis met haar open brief aan VVD-Kamerlid Jeanine Hennis, en Schimmel werd virtueel aan de schandpaal genageld na zijn tweet: "Daarbij is een ieder die schrijft voor Joop (opiniewebsite van de VARA, red.) de Nederlandse zuurstof niet waard."

Wellicht maakt de oude SGP-cultuur van isolationisme de SGP'ers zulke nette mensen: ze zijn dan wel mondiger dan vroeger, ze huiveren nog steeds voor de buitenwereld. Dat maakt ze voorzichtiger dan hun conservatieve vrienden.

De SGP is geen poldertaliban. SGP-jongeren delen oranjebitter uit om D66'ers te plagen. Ze binden geen bomgordel om, ze duwen niet als de bijbelse held Simson twee zuilen omver, zodat het hele gebouw instort en alle vijanden worden verpletterd. SGP'ers zijn in de eerste plaats conservatieven, geen fundamentalisten.

Ooit was de SGP een geïsoleerde getuigenispartij met weinig belangstelling voor politiek. Nu heeft ze een gedaanteverwisseling ondergaan door veranderingen die de hele Nederlandse samenleving raken, door de opkomst van de islam en de verrechtsing, en als gevolg van ingrijpende veranderingen in eigen kring, vooral het internetgebruik.

De SGP is ondanks haar geringe omvang geen margeverschijnsel meer. Ze is de pijler geworden van de rechtse kerk in aanbouw, die in de (nieuwe) media en politiek het stokje van de wankelende linkse kerk poogt over te nemen.

Ewout Klei is historicus en lid van de ChristenUnie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden