naschrift

Alice van der Pas maakte van ouderbegeleiding haar levenswerk

Alice van der Pas op een foto uit het familiealbum. Beeld Dick Kruijmel

Ouders vormen het fundament van onze samenleving, was de stellige overtuiging van Alice van der Pas, en dus moeten we solidair met hen zijn. Van ouderbegeleiding maakte ze haar levenswerk, in daad en woord.

Een kleutermeisje blikt door haar grote bril nieuwsgierig in de camera. Kleine Alice van der Pas, nakomertje in een katholiek gezin met zes kinderen, is klaar om de wereld te ontdekken.

Voor haar neus staat een typemachine, waarop ze schrijvertje speelt. De foto is gemaakt in Bladel, in de sigarenfabriek van haar vader. Die nam de eerste epistels van zijn jongste dochter mee naar huis, waar hij een verzonnen versie voorlas aan de rest van zijn gezin. Alice straalde, haar liefde voor het schrijven was geboren.

Later, toen ze naam had gemaakt als gezinstherapeut, schreef ze onafgebroken over de psychologie van het ouderschap. Ze kon schrijven als de beste. "To the point, origineel en verrassend, fris, lenig en toegankelijk", zegt emeritus hoogleraar Herman Baartman. Van der Pas produceerde een immense reeks artikelen en boeken, want ze had een missie die ze uitdroeg tot haar dood: Ouders laat je niet aanmodderen!

Het kleine meisje uit Brabant trok de grote wereld in. Ze ging naar een kostschool in Amersfoort, mocht dankzij een goed woordje van haar oudste zus naar het gymnasium, waarna ze psychologie ging studeren in Groningen. Daar legde ze de kiem voor haar latere missie. Ze trok naar Amerika, waar werd opgeleid tot gezinstherapeut. In Cleveland (Ohio) raakte ze niet alleen verliefd op het werk, maar ook op Ann Colt, die haar levenspartner werd. Terug in Nederland ging Alice aan de slag bij een medisch opvoedkundig bureau, dat later de RIAGG Den Haag werd.

In de roerige jaren zeventig raakte gezinstherapie in zwang voor de behandeling van kinderen met psychische of sociale problemen. Alice zag ouders worstelen met hun levenstaak: het grootbrengen van hun kroost. De aandacht van collega-hulpverleners ging haast exclusief naar de kinderen, hun vaders en moeders werden slechts als falende opvoeders gezien. Alice raakte juist geboeid door die ouders en verdiepte zich in hun twijfels en kwetsbaarheden. Zij wilde niet tegenover, maar naast hen staan en maakte van ouderbegeleiding haar levenswerk.

Krijsen

Wat denkt u als u een kind aanhoudend hoort krijsen om dat rolletje drop in de supermarkt? Juist: Waarom grijpt die moeder niet in? Wij vinden het vanzelfsprekend dat ouders hun taak als opvoeder volbrengen. Belandt een kind in de kreukels, dan wijzen we die ouders als zondebok aan. Zo gaat het ook als een gezin ontspoort en een kind tijdelijk elders onderdak moet krijgen.

Hulpverleners kiezen haast vanzelf de kant van het kind. Logisch misschien, maar niet voor Alice van der Pas. Ouders hebben een onvoorwaardelijk besef dat zij verantwoordelijk zijn voor hun kind, stelde zij, en dat besef is voor altijd. Opvoeden is loodzwaar en je hebt als vader of moeder slechts deels in de hand wat er allemaal met je kind gebeurt. Dat maakt het ouderschap broos en kwetsbaar. Tegelijk is goed ouderschap het fundament van onze samenleving, die daarom solidair moet zijn met al die vaders en moeders.

Met die indertijd revolutionaire boodschap inspireerde Van der Pas veel professionals in de (geestelijke) gezondheidszorg en het onderwijs. Maar als je die collega's vertelt dat ze te weinig oog hebben voor het wel en wee van ouders, maak je niet alleen vrienden. Hulpverleners die gewend waren de kant van het kind te kiezen, voelden zich soms aangevallen. Maar wie ouders helpt, neemt helemaal geen stelling tegen het kind, betoogde Van der Pas. Integendeel: ouders en kind hebben hetzelfde belang.

Iedere ouder wenst het beste voor zijn kind. Ook, bijvoorbeeld, moeders met borderline willen dat hun kinderen gelukkig door het leven gaan. En slagen zij daar niet in, dan ervaren zij pijn en schaamte. Als je daar oog voor hebt en die ouders ondersteunt, help je uiteindelijk alle partijen, betoogde Van der Pas. Zij bracht dat zelf in de praktijk en verspreidde haar boodschap. "Wat mij betreft was Alice voor de ouderbegeleiding wat Freud heeft betekend voor de psychoanalyse", zegt psychotherapeute en ouderbegeleider Gwen Marcelis. "Ik was al even afgestudeerd en werkte wel met ouders, maar kon daarvoor geen bevredigende vorm vinden. Tot ik een lezing van Alice bijwoonde en dacht: Zij zegt gewoon hoe het zit! Zij heeft mij en vele andere hulpverleners enorm geïnspireerd."

Bijna 35 jaar werkte Van der Pas zelf als ouderbegeleider. In 1992 ging ze voortijdig met pensioen. Niet om op haar lauweren te rusten, maar om haar praktijkervaringen op papier te zetten.

Ze ging grondig te werk en vroeg vakgenoten hun specifieke kennis te delen. Die nodigde ze uit bij haar thuis, waar ze zowel een warm gastvrouw als scherp debater was. "Wij kwamen met een groepje vreemde vogels bij elkaar en bespraken ons vak, Alice overzag het geheel, zette het op tekst en legde zo de eerste basis voor haar theorie", vertelt Marcelis. Het leidde onder (veel) meer tot het tiendelige 'Handboek voor Methodische Ouderbegeleiding' en de oprichting van een vakblad, dat onder de titel Ouderschapskennis intussen zijn 21ste jaargang is ingegaan.

Dissertatie

Alice van der Pas was ook een actief, schrijvend lid van de Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie. Als pensionada nam haar werklust eerder toe dan af. Toen ze 67 jaar was besloot ze te promoveren, bij de hoogleraren Baartman en Ben Spiecker. Binnen drie jaar was haar dissertatie klaar: 'Een zaak van ernstige verwaarlozing: de ouderlijke ervaring van het opvoeden van kinderen'. "Er is geen promovenda geweest van wie ik zoveel geleerd heb als van Alice", zegt Baartman. "Met het proefschrift wilde ze haar eigen ideeën ordenen en het vak van ouderbegeleiding meer standing geven." Marcelis: "Zij heeft ons vak een theorie gegeven die uitstekend bruikbaar is. De sleutel zit hem in de mentale switch die ze hulpverleners laat maken: ze helpt hen naast ouders te staan in plaats van tegenover hen."

Alice van der Pas met haar bul. Beeld rv

Voor haar inspanningen werd Van der Pas onder meer benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau en kreeg ze een life time achievement award van de International Family Therapy Association. Om zulke schouderklopjes was het haar niet te doen, maar ze nam ze wel graag in ontvangst. "Ze wilde de wereld een beetje beter maken", vertelt Ann Colt. "Ik vind dat ze daarin wel geslaagd is." 

Alice, het kleine meiske uit Bladel, heeft in haar vak grote daden verricht. Baartman noemt haar zelfs 'de Grand Old Lady van de ouderbegeleiding'. Ze had zeker andere interesses, zoals muziek, boeken, films en reizen. Maar de drang om te werken bleef groot. Ze sliep met de pen onder haar kussen. Ze was al 83, maar bruiste nog van het leven.

Gewaardeerd en gevreesd

Haar dood, als gevolg van een herseninfarct, kwam voor iedereen als een schok. Ze stierf bijkans met de pen in haar hand, een boekje over goede-ouder-ervaringen redigerend. Drie dagen voor haar dood zat ze nog achter de computer, even scherp als altijd. Als redacteur was ze gewaardeerd en gevreesd. Liet je haar een tekst meelezen, dan kreeg je hem roodgekleurd terug. Met eenzelfde kritische blik schaafde ze ook aan haar eigen stukken, want alleen het beste was goed genoeg, zeker als het ouders betrof. Het is best wonderlijk waar die fascinatie voor ouders vandaan kwam, want zelf bleef ze kinderloos. In een interview zei Alice eens dat ze als nakomertje thuis, en later als au-pair bij drie gezinnen, als vanzelf een observator van 'de ouderlijke werkvloer' was geworden.

Die rol beviel haar zo goed, dat ze nooit overwogen heeft om via adoptie of langs andere weg zelf een ouderrol op zich te nemen. Ze hield zeker van kinderen, dat hebben haar eigen neven en nichten mogen ervaren. "Alice was zeker geïnteresseerd in kinderen, maar zij wilde ze vooral helpen door hun ouders te ondersteunen", vertelt Ann. "Het werk dat zij deed kun je beschouwen als haar eigen kind."

Alice van der Pas werd geboren op 3 april 1934 in Bladel. Ze overleed op 30 juli 2017 in Den Haag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden