Ali's volk onder vuur

In Turkije laait de tegenstelling tussen de soennietische meerderheid en de liberale alevieten op. Volgens de Alevieten gaat het onrecht dat hun wordt aangedaan terug tot Ali, die de kans niet kreeg zijn schoonvader Mohammed op te volgen.

In het dorp Kuyumcu in Midden-Turkije staat een pas door de overheid gebouwde moskee. De imam roept de dorpsbewoners vijf keer per dag op om te komen bidden. Tevergeefs. De jonge imam moet zich in eenzaamheid tot Allah richten. Alevieten zetten geen voet in de moskee. Ze zingen en dansen liever tijdens hun gebed. Wijn drinken en in koor Hu - de naam van God - roepen, hoort er ook bij.

Turkije telt volgens de hoogste schattingen twintig miljoen alevieten. Alevieten zijn - eenvoudig gezegd - liberale moslims. De discussie over hun geschiedenis en geloof is weer opgelaaid: zijn zij moslims of niet, en zijn ze werkelijk zo tolerant als wordt aangenomen?

De doorsnee soennieten, die in Turkije de meerderheid vormen, hebben weinig op met de liberale alevieten. ,,Ik vind het maar niets dat ze nooit naar de moskee gaan'', vertelt Nurettin Cinar in Istanboel. Een moslim hoort naar de moskee te gaan en te vasten in de Ramadan-maand. Nee, ik ken alevieten niet persoonlijk. Een paar jaar geleden wilde er een mijn biljartzaal huren. Hij bood een goede prijs. Ik heb het niet gedaan. Je weet maar nooit. Ik heb liever een soenniet, zoals wij.'' De kleine, dikke Cinar zou ook niet tolereren dat zijn zoon een alevitisch meisje zou trouwen.

Volgens Cengiz Kurmus, een handelaar in muziekartikelen in Ankara en atheïst, zijn alevieten ,,vaak luidruchtige mannen met een plattelandsachtergrond. Soennieten zijn wat fijner en beleefder. Ik vind het onzin dat de alevieten hun geloof baseren op het martelaarschap van de zonen van Ali. Goed, het kan zijn dat die mensen onrecht is aangedaan. Maar het is wel 1600 jaar geleden gebeurd. Er heerste een machtsstrijd tussen twee groepen. Maar na zoveel jaren hoef je die strijd toch niet door te zetten? Als je een aleviet spreekt gaat het altijd toch daarover. Terwijl de mensheid zich onderhand opmaakt om naar Mars te gaan'', aldus Kurmus.

Het geloof van de alevieten gaat uit van de mens zelf; elk individu wordt als het ware als God gezien. Het heiligste op de wereld is het individu en elk individu dient te zoeken naar de geheimen van de natuur en de mensheid, in plaats van vaste opdrachten uit te voeren voor God. Een aleviet hoort verliefd te zijn op de mensen en op de natuur. Een filosofie, die in de islamitische wereld alleen onder twintig miljoen mensen in Turkije leeft. Uniek, maar ook omstreden.

Schrijver en onderzoeker Faik Bulut heeft veel stof doen opwaaien met zijn stelling dat het alevitische geloof niet gezien kan worden als een tak van de islam. Volgens Bulut is het alevitisme meer beïnvloed door het christendom en het jodendom dan de islam. ,,Ik kan dit geloof niet binnen de islam plaatsen. En het idee dat de alevieten in Turkije hun geloof baseren op Ali (de belangrijke schoonzoon van profeet Mohammed die door Mohammed is overgeslagen bij zijn opvolging, red.) is onzin. Het leven van Ali en zijn handelswijze hebben niets te maken met alevieten in Anatolië'', aldus Bulut.

Alevieten geloven dat de opvolger van Mohammed zijn schoonzoon en aanhanger Ali had moeten zijn. Door intriges is hem dat recht ontnomen. Ali is in hun ogen de man van de rechtvaardigheid, die niet gaf om geld en macht. Een heilige wiens scherpe zwaard alleen voor rechtvaardigheid uit de schede werd getrokken. De originele Koran is volgens alevieten door de vijanden van Ali vervalst. De echte Koran is zoek geraakt. De Koran die nu in de omloop is, heeft voor de alevieten geen enkele waarde.

Bulut verwerpt al deze ideeën en zegt dat de humane filosofie van de alevieten stamt uit de tijd dat Turken in Centraal Azië leefden en een meergodensysteem kenden. Toen ze zich in Klein Azië vestigden, het huidige Turkije, mengden ze die filosofie met het mooie verhaal van Ali de martelaar. ,,In werkelijkheid is Ali de leider van een van de kampen die na de dood van Mohammed de macht wilde grijpen. Hij verloor die strijd. Het is niet waar dat Ali arm was. Hoe kan een arme man vijftien vrouwen hebben? Het was een zeer conservatieve man met grote drang naar geweld'', aldus Bulut. Volgens Bulut is Ali de grootste soenniet aller tijden.

Begin jaren tachtig was de grote bloeiperiode van het alevitisme in Turkije. En in Europa, onder alevitische jongeren. Deze mensen, die geheel in de lijn van hun traditie om op te komen voor de zwakkeren, decennialang zich bij milde en extreem linkse bewegingen hadden aangemeld, vielen na de val van de Berlijnse Muur terug op hun aleviet-zijn. Steeds meer jongens en meisjes begonnen gouden kettingen in de vorm van een zwaard te dragen, het zwaard van Ali. De portretten van Ali sierden de muren van vele huizen. De aanval van Bulut op Ali is veel alevieten dan ook in het verkeerde keelgat geschoten.

Het flatgebouw Meltem aan de rand van Ankara wordt geheel bewoond door alevieten. Twintig gezinnen, veelal familie van elkaar, zijn hier ingetrokken om eventuele discriminatie en uitsluiting door soennieten uit de weg te gaan. De oudste bewoner van de flat is opa Haydar, een fervent Ataturk- en Ali-aanhanger. Zoals de meeste alevieten ziet hij in Ali een heilige en in Ataturk de redder van het land en de man die de alevieten heeft gered uit de wurggreep van de soennietische Ottomaanse sultans.

De uitspraken van Bulut hebben hem diep geraakt. Opa Haydar: ,,Ali is onze leider. Hij was heel anders dan Ebubekir, Osman en ümer die Mohammed hebben opgevolgd. Die Bulut weet niets van de geschiedenis. Anders had hij geweten dat er in die tijd geen soennieten en alevieten waren. Het is een grote blunder dat hij Ali een soenniet noemt.''

Alevitische ouders dringen erop aan dat hun zonen en dochters zo veel mogelijk studeren. En ze mogen hun partners zelf uitkiezen, mits de toekomstige partner geen soenniet is, de kleinkinderen van de onderdrukkers. ,,De onderdrukking en het onrecht begonnen met de opstand tegen Ali. Daarna zijn zijn kinderen Hasan en Huseyin op een vreselijke manier omgebracht door de toenmalige machthebbers'', vertelt opa Haydar, in een niet helemaal feilloze samenvatting van de oudste islamitische geschiedenis.

,,En in het Ottomaanse Rijk hebben alevieten de meest verschrikkelijke martelingen ondergaan. Daarom hebben we liever geen soennitische schoondochters of schoonzonen. Zijn zijn vaak uit hetzelfde hout gesneden als hun voorvaderen'', aldus Haydar. De zeventigjarige man speelt die avond op zijn saz (een snaarinstrument) liederen van Pir Sultan Abdal, een alevitische leider en liedjesschrijver, die door de Ottomanen is opgehangen.

Niet dat de alevieten stil hebben gezeten ten opzichte van de Ottomanen. Het sultanrijk, dat in rap tempo de bevolking wilde moderniseren, introduceerde allerlei wetten en regels. De overheid moest georganiseerd worden. De mensen moesten wennen aan belasting betalen. Nieuwe regels waarmee de alevitische boeren niet konden leven. Ze waren vrijheid gewend. Dus bundelden zij hun krachten met Sjah Ismail van het Perzische Rijk. De twee legers ontmoetten elkaar in Caldiran in Iran: Ottomanen met hun georganiseerde manschappen en vuurwapens, feodale alevieten die weigerden om vuurwapens te gebruiken omdat ze dat niet manwaardig vonden.

De Ottomanen wonnen. Een lange periode van onderdrukking van alevieten als geloofsgroep ging in. Na de stichting van de Turkse Republiek ging het beter. Maar de vijandelijke houding van de twee geloofsgroepen tegenover elkaar leeft nog steeds. De alevieten is het dus nooit gelukt de macht te grijpen. Wat was er gebeurd als ze macht wél hadden gehad? Waren ze dan nog steeds zo tolerant en vredelievend geweest? Volgens Bulut waren de alevieten in dat geval net zo hard geweest als de soennieten. ,,Alles verandert als men aan de macht komt. De alevieten zijn altijd links en socialistisch geweest, omdat ze altijd de zwakkeren waren. Dan ben je gauw voor de underdog. Kijk maar naar Sjah Ismail. Toen hij machtig was en de oorlog nog niet had verloren, liet hij soennieten in de stad Maras levend koken'', aldus Bulut.

Alevietenleider Izeddin Dogan werpt tegen: ,,Ali leefde voor vrede. Zijn opvatting was dat je nooit de eerste klap moet uitdelen, ook al heb je gelijk. De mens staat centraal in ons geloof, het is de God zelf. Daarom zal een aleviet niet moorden. Ook al heeft hij macht.''

In de flat Meltem wordt elke avond muziek gemaakt. De vrouwen, die geen hoofddoeken dragen, en mannen zitten bij elkaar pret te maken. Ze schenken wijn en raki in. Opa speelt saz. Drie vrouwen en een man zitten rond de eettafel en spelen het spelletje 'okee'. En Seher, een vrouw in de dertig met een dochter, vertelt over de problemen met haar schoonmoeder. Rokend en thee drinkend zegt ze: ,,Zij is ook aleviet, maar ze doet alles om ons het leven zuur te maken. Ze heeft mij nooit gewild, omdat ik klein ben. Nu heb ik tegen mijn man gezegd dat ik haar niet meer over de vloer wil.'' Haar lijden verliest aan kracht als opa zingt over de verschrikkingen die Hasan en Huseyin - zonen van Ali - hebben ondergaan. In de woestijn Kerbela kwamen ze aan hun einde, zo'n 1600 jaar geleden. En niemand die hen te hulp schoot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden