Review

Algerije, proeftuin van het jaren zestig-protest

Niek Pas schreef een interessante studie over hoe Nederland in de jaren vijftig de Frans-Algerijnse oorlog beleefde. Maar de auteur struikelt wel een beetje over zijn eigen pretenties, vindt Seije Slager.

Wat was de eerste grote nationale inzamelingsactie op de Nederlandse televisie? Grote kans dat u nu ’Open het Dorp’ antwoordt. Dat heeft u dan mis. Drie jaar eerder, in 1959, schaarde de natie zich voor het eerst eendrachtig om het scherm, en trok massaal de portemonnee ten bate van de minder bedeelde medemens. ’Redt een Kind’, heette dat eveneens door Mies Bouwman gepresenteerde programma van de V.P.R.O. (toen nog met puntjes). Het stond in het teken van de vluchtelingen van de Frans-Algerijnse oorlog.

De tv als nationale verbroederaar, het is slechts één onderdeel van het repertoire van ons moderne burgerschap. Niek Pas noemt er nog een paar: een kritische, ontzuilde pers, op de wereld georiënteerde burgers en een ’bont palet aan sociale bewegingen’. Allemaal verworvenheden waarvan we misschien geneigd zijn om ze aan de jaren zestig toe te schrijven. Maar volgens Niek Pas werd er in Nederland voor het eerst mee geëxperimenteerd ten tijde van de gewelddadige dekolonisatie van Algerije, die zich van 1954 tot 1962 voortsleepte.

Dat die oorlog ook hier de gemoederen verhitte, maakt het boek van Pas duidelijk. Frankrijk was toen nog het culturele ijkpunt bij uitstek voor de elites. Dat dat beschaafde land tot zo’n smerige oorlog in staat was, bracht verontwaardiging teweeg, vergelijkbaar met die over Guantánamo Bay tegenwoordig. Daarnaast paste het conflict binnen een groeiend bewustzijn van de ’derde wereld’, een term die in 1952 gemunt was, en toen nog vooral hoop symboliseerde op een uitweg uit de patstelling tussen de kapitalistische en de communistische wereld.

Niek Pas heeft verschrikkelijk interessant materiaal in handen. Hij laat zien hoe katholieke journalisten zich ontworstelden aan het verzuilde establishment en zelf op onderzoek uitgingen. De ’man in de straat’ verscheen voor het eerst in de televisiejournaals. Er ontstond een solidariteitsbeweging met Algerije. Die zou een leerschool blijken voor veel activisten die later beroemd werden met hun verzet tegen bijvoorbeeld de Vietnamoorlog of de apartheid.

Het boek ergert alleen een beetje door een overmaat aan pretenties. „Ruim tien jaar voordat in mei 1968 in Parijs de maatschappelijke orde hardhandig werd opgeschud, was in Nederland de vernieuwing al in volle gang”, ronkt de achterflap. Een rare vergelijking: de trottoirtegels bleven gewoon liggen.

Ook doet Pas in de inleiding alsof hij eigenhandig de jaren vijftig ontdoet van hun imago als decennium dat, gehuld in spruitjeslucht, een beetje buiten de geschiedenis ligt te wachten tot de jaren zestig de boel eens flink komen opschudden. Dat is een open deur: weinig historici zullen zich willen scharen achter het clichébeeld dat Pas hier bestrijdt. De bekendste studies over Nederland in de jaren zestig, van James Kennedy en Hans Righart, spelen zich ook voor de helft af in de jaren vijftig.

Halverwege het boek vindt Pas een mooier beeld, als hij het over het comité Actie Informatie Algerije heeft. Dat was ’een van die beekjes die hoog in de bergen ontspringen en die gaandeweg (...) uitmonden in een omvangrijkere stroming van bewustwording en bevrijding’.

Zo waren er nog meer beekjes, die Pas onvermeld laat. Halverwege de jaren vijftig publiceerde dominee Buskes bijvoorbeeld het eerste boek dat zich tegen apartheid keerde. En eind jaren veertig hadden sommige Nederlanders zich tijdens Nederlands eigen dekolonisatieoorlog ook al solidair gevoeld met Indonesische vrijheidsstrijders. Dat Pas een serieuze vergelijking met de reacties op onze eigen dekolonisatie achterwege laat, is misschien wel het grootste gemis van een boek dat toch pretendeert om op basis van de Algerijnse kwestie bredere conclusies te trekken.

Maar dat zijn slechts kanttekeningen. Pas heeft zijn onderwerp misschien wat groter willen maken dan het is, maar dat hij het heeft afgestoft, was meer dan terecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden