Algerije is voor velen de ideale toegangspoort tot Europa

Snackbar de 'Syrische Poort' in AlgiersBeeld rv

Algerije is een van de landen waarmee de Europese Unie een Turkije-achtige deal wil sluiten. Steeds meer vluchtelingen proberen via het Noord-Afrikaanse land Europa te bereiken.

In het centrum van Algiers wurmen passanten zich langs snackbar 'De Syrische Poort'. "Die naam is van de vorige eigenaar", zegt Karim Zatschi, die in de deuropening met een lang mes kiprepen van het spit snijdt: "Wij zijn Algerijns". Ze besloten het maar zo te laten en inmiddels lijkt 'De Syrische Poort' een impliciet welkom voor de Syrische migranten die de Algerijnse hoofdstad aandoen op weg naar Europa.

En niet alleen in woorden. Net als andere Algerijnse horeca-uitbaters verstrekken de gebroeders Zatchi gratis maaltijden aan migranten, en niet alleen Syriërs. Volgens de broers Karim en Touflik Zatschi is het aantal Syriërs de afgelopen jaren afgenomen, terwijl het tussen de dominospelers en dadelstandjes juist wemelt van de Sub-Saharanen. "Syriërs zien wij haast niet meer. Hoogstens drie per dag", vertelt Toufik. "Maar dagelijks komen zeker vijftien zwarten hier om eten vragen".

Algerije: het is een van de Afrikaanse landen waarmee de EU deals wil sluiten om de vluchtelingenstroom naar Europa in te dammen. Precies die deals waarop deze week de formatie van een kabinet met VVD, CDA, VVD en GroenLinks stukliep.

En juist Algerije is in potentie een ideale toegangspoort tot Europa. Het is het grootste land van Afrika met omvangrijke landsgrenzen tot diep in sub-Sahara-Afrika en toegang tot de Middellandse Zee, en ligt tussen belangrijke springplanken naar Europa: Libië en Marokko.

Maar terwijl het migrantendrama voor de Libische kust het nieuws domineert en de hekbestormingen bij de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla toenemen, blijft het rond Algerije dikwijls stil. Syriërs 'ontdekten' de route via Algerije naar Marokko een paar jaar geleden. De meest draagkrachtigen vlogen op Algiers en reisden over land naar de aan Marokko grenzende Spaanse gebieden, waardoor zij een gevaarlijke zee-oversteek konden vermijden. 

Maar sinds in het voorjaar van 2015 een visumplicht van kracht werd stokte deze route enigszins, hoewel Syriërs ook nog steeds over land Algerije binnenkomen. Van de naar schatting 25 tot 40.000 Syriërs die nu in Algerije zijn, heeft een groot deel zich in de relatief stabiele staat gevestigd, zolang de oorlog in eigen land voortduurt.

Eindbestemming

Talrijker is het aantal Sub-Saharanen. Vooral sinds de val van de Libische dictator Khaddafi in 2011, wisten met name veel West-Afrikanen Algerije te vinden. Bij gebrek aan werk trokken zij vanuit het zuiden naar het noorden tot aan de de grote steden aan de Mediterrane kust, waar 85 procent van de Algerijnse bevolking woont. Hoewel harde cijfers ontbreken herbergt Algerije nu zo'n 100.000 Sub-Saharaanse migranten. Die zijn niet alleen op doorreis. "Het is onduidelijk of zij überhaupt wel naar Europa willen oversteken of juist in Algerije willen blijven om daar te werken en geld naar familie te sturen", zegt Pascal Reyntjens, hoofd van Internationale Organisatie voor Migratie Algerije. Zo viel het hem op dat veel migranten in de Malinese doorgangsstad Gao desgevraagd Algerije noemden als eindbestemming.

Wie toch door wil naar Europa doet dit vaak door illegaal de sinds 1994 gesloten grens met Marokko over te steken. Van daaruit vertrekken ze met bootjes over de Midddellandse Zee of proberen ze de hekken rond Melilla en Ceuta te bereiken. Maar de meesten kiezen voor de snellere, maar gevaarlijker route naar Europa via Libië. Al met al is Algerije voor migranten volgens Reyntjens nu dus zowel een doorgangs- als een bestemmingsland. Maar óók een vertrekland, getuige de talloze Algerijnen die naar Europa (met name naar oud-kolonisator Frankrijk) of de VS en Canada vertrekken.

Tekst loopt door onder afbeelding

Karim Zatchi in zijn snackbar in AlgiersBeeld rv

Voor de migranten die al dan niet noodgedwongen in Algerije blijven is het leven niet gemakkelijk. De overheid heeft niet zoveel aandacht voor ze, zegt Reyntjens: "die vindt nationale veiligheid en terreuraanpak belangrijker:". Dat betekent wel dat er strenge grensbewaking is en vanuit Algerije zelf weinig bootjes richting Europa vertrekken.

Reyntjens sluit niet uit dat door verdere destabilisering in de regio, in de toekomst grotere stromen migranten de grens naar Algerije zullen oversteken. Op dit moment is volgens de migratie-expert vooral hun precaire juridische status een probleem. En hoewel zij in Algerije wettelijk toegang zouden moeten hebben tot gratis gezondheidszorg en onderwijs, is de praktijk vaak weerbarstiger.

Burgerinitiatieven

Maar waar de overheid tekort schiet zijn in korte tijd ook verschillende burgerinitiatieven ontstaan, vertelt activist Kader Affak als hij door een lange muffige gang beent van een cultureel centrum in Algiers. In een zijkamertje van het gebouw liggen hoge stapels gebruikte jassen, broeken en afgetrapte schoenen. "Dit gaat binnenkort allemaal naar Oran", vertelt hij. Een lading is al onderweg naar de West-Algerijnse stad. Daar moeten de spullen onder meer terechtkomen bij migranten die de oversteek naar Marokko maken. "Wij moeten solidair zijn met Afrikaanse landen die zich anders ontwikkelen dan wij", vertelt Affak, de ene na de andere sigaret opstekend: "Ik denk dat wij ons ook makkelijker in hun situatie kunnen verplaatsen omdat veel Algerijnen familie in Europa hebben of daar zelf naar toe willen".

In havenstad Oran, 2,5 uur rijden van de Marokkaanse grens, komen de kleren van Affak terecht bij het studentencollectief van Raja Kateb (23). De spullen zijn meer dan welkom. Eind vorig jaar zag Kateb met eigen ogen steeds meer Sub-Saharanen, waaronder kinderen, tussen de Algerijnse bedelaars. "Sommigen blijven en sturen geld naar huis. Anderen sparen tot dat ze genoeg geld hebben om verder te trekken", vertelt Kateb in een hip koffiehuis in Oran.

Op het nieuws zag de studente ook dat er spanningen ontstonden tussen de bevolking en de nieuwkomers. "Wij willen laten zien dat zij ook mensen zijn, net als wij en dat wij samen kunnen leven". Het collectief organiseert daarom culturele avonden waar Sub-Saharanen muziek maken en andere evenementen waar de Algerijnen in contact komen met de nieuwkomers.

Voor Kateb, die medicijnen studeert en droomt over backpacken in Zuid-Amerika, zijn de kaarten in het leven heel anders geschud. Zij komt uit een welgesteld intellectueel milieu. Haar familieleden in Frankrijk zitten daar niet uit financiële nood. "Ik en de meesten van mijn vrienden zien hun toekomst hier. Hoewel Algerije zeker niet perfect is", zegt zij.

Kateb hoopt dat haar collectief er uiteindelijk voor kan zorgen dat de bewoners van Oran een langdurige relatie opbouwen met de nieuwkomers die besluiten te blijven. Want net als elders gaat integratie in Algerije, dat niet gewend is aan grote migratiestromen, niet altijd gemakkelijk. Hoewel het aandeel van zo'n 100.000 Sub-Saharaanse migranten op 40 miljoen Algerijnen relatief niet groot is, bleef hun komst niet onopgemerkt, weet Brahim Mahdid van Amnesty International.

Integratieproblemen

Syriërs worden vanwege de culturele overeenkomsten makkelijk geaccepteerd, maar met de Sub-Saharanen zijn er regelmatig problemen die volgens Mahdid dan weer door de lokale pers worden opgeblazen. Als reactie hierop zette autoriteiten in december nog honderden West-Afrikanen zonder pardon uit naar Niger. Een methode die vaker wordt gebruikt. Uitspraken van een hoge Algerijnse mensenrechtenautoriteit dat Sub-Saharaanse migranten aids zouden verspreiden hielpen volgens Mahdid ook al niet bepaald. "Wij vergeten soms dat wij ook Afrikanen zijn en een verantwoordelijkheid hebben".

Van angst voor de ander lijken de broers Zatchi in 'De Syrische Poort' weinig last te hebben. "In Algerije hebben we tijdens de Burgeroorlog geleerd wat barmhartigheid is", zegt Karim. "Bovendien kennen wij het migrantenleven zelf." Want vader, moeder, twee zussen, een oom, een neef en een tante van Toufik en Karim zijn op dit moment zelf migrant in Frankrijk.

Toch moeten zij er zelf niet aan denken om weg te gaan, ondanks dat de Algerijnse economie is het slop zit. Zij hebben twee snackbars in de hoofdstad waar zij een goede boterham mee verdienen. "Ik ben een Algerijn en ik wil in mijn eigen land wonen", zegt Toufik ferm. "Maar wij kunnen de migranten hier niet zo behandelen zoals Algerijnen soms door Europeanen behandeld worden." De Syrische Poort trekt dan ook alles uit de kast. Tijdens de ramadan wordt zelfs een groot bord opgehangen om de gratis maaltijden aan te prijzen: 'gratis voedsel voor iedereen' staat erop. "Soms roep ik ze zelfs naar binnen. Want alles wat wij uitdelen krijgen wij toch in veelvoud terug in de hemel", lacht Karim.

Migratie uit Algerije

Over het aantal Algerijnen die vertrekken uit hun thuisland zijn geen harde cijfers. Zeker is dat tienduizenden per jaar Europa proberen te bereiken. De instroom van Algerijnen in Nederland steeg van 55 in 2015 naar 991 in 2016. Dit jaar staat de teller (tot en met mei) volgens de Immigratie- en Naturalisatiedienst op 434. Volgens het Europees Grenswachtagentschap Frontex is het aantal migranten dat via de zogeheten West-Afrikaanse route via Algerije en Marokko illegaal de grens naar Europa overstak toegenomen van 7164 in 2015 naar 10.231 vorig jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden