Alexandrië was ook maar mensenwerk

Met aanstekelijk enthousiasme beschrijven twee Britten de geschiedenis van Alexandrië. De stad was volgens hen een wijze, vreedzame samenleving in het klein. Maar dat is iets te utopisch gedacht, meent Samuel de Lange.

Justin Pollard en Howard Reid: Alexandrië. De geboorte van het moderne denken. Uit het Engels vertaald door Paul Syrier. Mouria, Amsterdam. ISBN 9789045848037; 384 blz. euro 29.50

Alexandrië is een stad van de geest, trompettert de inleiding van het boek van Justin Pollard en Howard Reid over de stad die Alexander de Grote in 331 voor Christus aan de Egyptische kust, in de Nijldelta stichtte.

Niet in de eerste plaats omdat de oude stad in de loop der eeuwen grotendeels door de zee en het zand verzwolgen is, maar omdat haar bijdrage aan de geschiedenis uit intellectuele prestaties in bijna elke tak van wetenschap heeft bestaan. Op het gebied van de wis- en sterrenkunde, cartografie en mechanica stak Alexandrië de antieke centra van Griekse geleerdheid zoals Athene en Pergamum naar de kroon.

Het boek probeert de lezer ervan te overtuigen dat Alexandrië minstens zo’n beschaafde stad was als Athene en Rome. De wetenschapspolitiek die de nazaten van Alexander in Egypte, de Ptolemeërs, bedreven, schiep een bibliotheek en een universiteit in de stad, die als een magneet op de grote geesten van de oudheid werkten. Grote filosofenscholen zoals het neoplatonisme hebben in Alexandrië een thuis gevonden, en joodse schriftgeleerden en christelijke kerkvaders hebben er onderzoek gedaan.

De Ptolemeërs waren verdraagzaam tegenover vreemde sektes zolang ze geld in het laatje brachten, en de Romeinse prefecten die na het jaar dertig voor Christus het land bestuurden, stonden er vrij onverschillig tegenover. In Alexandrië werd de Septuagint opgesteld, de Bijbelvertaling in het Grieks die de grondslag zou vormen voor de triomf van het christendom in het Westen.

De intellectuele en artistieke activiteiten in de stad berustten op een levendige handel tussen het Afrikaanse en Aziatische achterland met de machten uit het noorden en westen van het Middellandse zeegebied. Slaven en graan werden geruild tegen technologie en kunst.

Rond het begin van de jaartelling verdrong de Romeinse invloed de Griekse. De Romeinen werden de redding van de Ptolemeërs die elkaar beoorloogden, maar de vrijages van Julius Caesar en Marcus Antonius met Cleopatra betekenden ook het einde van de Grieks-Egyptische dynastie. Door Romeins optreden ging ook de beroemde bibliotheek voor het eerst in vlammen op, en door de etnische diversificatie die de steden onder het imperium doormaakten, namen ook de wrijvingen tussen de landsaarden toe.

Pollard en Reid hebben moeite met het uit elkaar houden van Alexandrië als kruispunt van civilisaties, of als kruitvat van gezindten. Beschavingswinst en -verlies liggen hier dicht bij elkaar. Vanaf de eerste eeuw na Christus namen de pogroms tegen joden en christenen toe, totdat in de vierde eeuw na Christus de balans omsloeg en de ’heidenen’ van weleer de slachtoffers van vervolging werden.

De eerste welbewuste vernietiging van een bibliotheek, in zekere zin de eerste ’culturele genocide’, vond in Alexandrië plaats op christelijk initiatief. Tweeënhalve eeuw later, in 646 na Christus, voltooiden moslimlegers het godgevallige sloopwerk. Ten voordele van de moslims moet gezegd, dat zij in de volgende eeuwen zich aan de vertaling zetten van de schaarse gespaarde geschriften van, bijvoorbeeld, Aristoteles. Langs die weg keerde na het jaar 1000 die klassieke erfenis terug in de christelijke wereld.

De twee Engelse auteurs brengen een aanstekelijk enthousiasme voor hun onderwerp op. Toch plooit zich de duizendjarige geschiedenis van een stad maar moeizaam naar de ’stad van de geest’ die hun voor ogen staat. Mogelijk dat ze dat glossy Leitmotiv danken aan hun werk als documentairemakers voor de BBC. Maar de verleidelijke voorstelling van een wijze, mooie en vreedzame samenleving die zij in de loop van het boek steeds wanhopiger verdedigen, is meer Platoonse verbeelding dan historie. Alexandrië was mensenwerk, for better and for worse, geen utopie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden