Alexanderplatz vooral kleiner Hans Kolhoff geeft bekendste plein Berlijn nieuw gezicht

BERLIJN - Alexanderplatz in Berlijn is een plein dat zelfs buiten de landsgrenzen tot de verbeelding spreekt. Deze plek kreeg van Rainer Werner Fassbinder het eeuwige leven door zijn indringende verfilming van Alfred Doblins meesterwerk 'Berlin Alexanderplatz'.

In veertien afleveringen schilderde Fassbinder het leven van Franz Biberkopf en daarmee het verhaal van Alexanderplatz, niet de enige mythische plek in Berlijn die de oorlog niet overleefde. Het plein krijgt tussen nu en het jaar 2000 zijn derde gezicht. Het stedebouwkundig plan van de Berlijnse architect Hans Kolhoff is uitverkoren. De 47-jarige ontwerper won daarmee de grootste prijsvraag die sinds de eenwording in Berlijn is uitgeschreven.

Nog steeds zoeken toeristen tevergeefs naar het decor uit Fassbinders film. Wie tegenwoordig bij het plein uit de Strassenbahn stapt, moet de kraag van z'n jas omhoog zetten. Het tocht daar altijd. De DDR-leider Walter Ulbricht gaf in 1952 opdracht een nieuw plein te bouwen. De enige gelukstreffer van deze plannen is dat twee architectonische monumenten van Peter Behrens mochten blijven staan. Ze werden gerestaureerd en vormen ook nu nog de ruggegraat van een verder levenloze windhoek. Het Berolinahaus en het Alexanderhaus, net als alle andere gebouwen aan het plein zwaar beschadigd, waren de enige gebouwen die in de genade vielen van de DDR-bestuurders. De rest werd afgebroken en wat we tegenwoordig als Alexanderplatz krijgen voorgeschoteld, is toen in 1952 bedacht.

Zwart gat

Eigenlijk kan het nauwelijks als een plein worden ervaren. Het lijkt toevallig dat de enorme vlakte aan een kant rugdekking krijgt van een paar typische DDR-gebouwen en aan de zijkant leunt op de blokken van Behrens, die opnieuw in de steigers staan. Alexanderplatz is vooral een leegte tussen het gelijknamige SBahnstation en de achtbaanssnelweg aan de andere kant. Aan de open zuidwestkant verdwijnt het plein in het zwarte gat van de overgeproportioneerde maar monumentale Karl Marxallee, die nog door Stalinarchitectuur wordt gesierd. In de omgeving van Alexanderplatz staat een aantal ogenschijnlijk willekeurig geplaatste torenflats en, op eerbiedige afstand, het kenmerkende silhouet van Berlijn: de televisietoren. Deze naald met het bolletje bovenin, zal ook in de volgende eeuw blijven staan.

Wie Alfred Doblins boek heeft gelezen of Fassbinders tv-serie heeft bekeken, weet dat Alexanderplatz niet iets was waar Berlijn trots op kon zijn. Het volksplein had een goede reputatie in dubieuze kringen van prostituees, pooiers, dieven, helers en moordenaars.

Hitler maakte al korte metten met de helden van de Alexanderplatz en ook de nieuwe plannen van Kolhoff voorzien niet in onderdak voor penose. Integendeel: er moet in ieder geval 800 000 vierkante meter kostbare kantoorruimte worden gebouwd. En de 3500 woningen die de acht investeerders bereid zijn te bouwen, zijn niet voor de minima.

Kolhoffs ontwerp, dat de eerste prijs won in een prijsvraag die door de stad en de investeerders was uitgeschreven, is niet het ei van Columbus. En het is geen hoogtepunt van originaliteit. Maar Kolhoff heeft de prijsvraag ongetwijfeld gewonnen omdat hij een uiterst inzichtelijke structuur aanbrengt in de onmetelijke ruimte.

De nieuwe Alexanderplatz zal vooral veel kleiner zijn en - niet alleen door de oude vertrouwde gebouwen van Behrens - aan alle kanten beschutting vinden. Vanaf het plein creeert Kolhoff in noordelijke richting een raster van gesloten bouwblokken, waarmee hij aansluit bij een Berlijnse traditie en dus op de omliggende oude wijken. Uit dertien van die rechthoekige blokken rijzen verschillend gevormde torens op, die nergens aan het plein grenzen. Zo zal het publiek zich daar nergens door de hoogbouw verpletterd voelen. Bovendien moeten terrassen in de zon, warenhuizen en winkels de aandacht van de hoge torens afleiden. De grootste trekpleister op het plein zelf wordt een bolvormige, glazen overkapping van de metro. Overdag krijgt het ondergrondse station licht van boven en 's nachts wordt de glazen koepel een soort UFO door de verlichting van beneden.

Het is erg moeilijk architectuurplannen, laat staan stedebouwkundige ontwerpen, inzichtelijk te maken voor de mensen die straks in de nieuwe omgeving moeten leven. Zelfs de mooiste maquettes zijn te abstract om een stemming of gevoel over te brengen. Daarom schonk Hans Kolhoff de Berlijners een levensgroot Panorama. Op de huidige Alexanderplatz ensceneerde het architectenbureau in een bouwkeet met computeranimaties hun nieuwe plein. Wie in de ruimte staat, wordt omringd door de gebouwen en de winkelende mensen. De jury verklaarde bij de prijsuitreiking dat dit Panorama niet van invloed was op de beoordeling. Dat lijkt me sterk want bij mijn weten is het met deze nieuwe technieken voor het eerst mogelijk alvast een sprong in de tijd te maken en de leefbaarheid van architectuur te ervaren.

De architect Daniel Libeskind moest in deze prijsvraag genoegen nemen met een tweede prijs. Dat is een ondankbare plaats want dit ontwerp zou werkelijk een onverwacht gezicht kunnen geven aan Berlijn maar ook aan de architectuur van de volgende eeuw. Waarschijnlijk is Libeskind, die op dit moment het Joods Museum bouwt in Berlijn, zijn tijd een forse stap vooruit. Voor vernieuwingen in de architectuur is, ook in Berlijn, in de alom heersende recessie geen geld. Ook daarom zullen de plannen van Kolhoff voetje voor voetje worden uitgevoerd. Alleen zo durven de investeerders het aan. De architect mag blij zijn als hij in 2020, op 74-jarige leeftijd, het grootste deel van zijn plannen kan zien op ware grootte.

Kolhoff deed tot nu toe mee aan alle grote prijsvragen die in Berlijn na de Wende zijn uitgeschreven. Een enkele keer eindigde hij bij de eerste drie maar met de hoofdprijs voor Alexanderplatz krijgt hij voor het eerst de kans zijn ideeen voor de hoofdstad van Duitsland te verwezenlijken. In Amsterdam worden op dit moment driehonderd woningen van Kolhoff gebouwd op het voormalige KNSM-eiland achter het centraal station.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden