ALEJANDRO JODOROWSKY: 'Ik Masseerde de Maagd Maria'

“Het liefst was ik mijn hele leven surrealist gebleven,” zegt Alejandro Jodorowsky, “maar ik werd teleurgesteld.”

Parijs, 1953, vier uur 's nachts. Jodorowsky, zojuist uit Chili aangekomen, belt onverwijld met André Breton, de vader van het surrealisme. Hij komt de kwijnende beweging redden. Een ontmoeting de volgende dag, zoals Breton voorstelt, wijst de jonge Jodorowsky af. Het is nu of nooit. “Ik was beledigd!,” lacht hij terugblikkend, “wat een arrogantie, hè?” Jodorowsky richtte nog wel de 'Panische Beweging' op, maar dat was een laatste stuiptrekking die immer nog bestaat uit maandelijkse etentjes met mede-oprichters Fernando Arrabal en Roland Topor. De grote surrealistische droom was uiteengespat.

Artistieke deceptie gekoppeld aan de noodzaak in zijn levensonderhoud te voorzien, brachten Jodorowsky twaalf ambachten. En maar weinig ongelukken. Hij was mede naar Parijs gekomen om pantomime te leren bij meester Marcel Marceau, voor wie hij choreografieën zou schrijven. Jodorowsky werd circusartiest, had een poppentheater en schreef theaterstukken - in Mexico bracht hij er tientallen op de planken. En hij maakte films, zoals 'El topo', waarmee hij zijn naam als cult-regisseur vestigde. Zijn teksten bij de strips van de Franse tekenaar Moebius werden bekroond. Men beschouwt hem als degene die de tarot in Frankrijk introduceerde. Elke woensdagavond staan er lange rijen voor het Parijse café waar hij de kaarten legt. Jodorowsky ontwikkelde en beoefent de 'psycho-magie', een therapie op basis van genealogie (stamboomkunde) en tarot. Momenteel werkt hij aan het script voor de nieuwe film van Jean-Pierre Jeunet en Marc Caro, de makers van 'Delicatessen' (1991) en 'The city of lost children' (1995).

De nieuwe roman vordert langzaam. “Als ik kon, zou ik alleen maar schrijven, maar dat brengt nauwelijks geld op. Het sobere schrijversleven is aan mij niet besteed.” Het volgende boek zal beginnen waar het vorige eindigde. “Op mijn geboortedag, in 1929, toen de wereld op zijn grondvesten schudde: de beurs van Wallstreet was ingestort,” lacht de auteur. Eigenlijk kent hij zijn precieze geboortedatum niet, maar het moment van de beurskrach is een mooie leugen. “Mijn leugens zijn mijn waarheden. Ook de feiten in mijn boek, al zit er soms een leugen tussen, zijn op waarheid gebaseerd.”

In 'De woede van Teresa' vertelt Jodorowsky hoe zijn Russisch-Joodse familie uit de Oekraïne en Litouwen na duizend omzwervingen in Chili belandt. Daar valt de auteur als vrucht uit de bonte familie-stamboom. “De stamboom is het lot waarmee het verleden ons opzadelt. Het is een val. Om ons eigen lot te vinden, moeten we ertegen vechten. Niet door de stamboom om te kappen, maar door hem zodanig te bewerken dat er een legende ontstaat, een mythe.” “Schrijvers zijn mythenbouwers. Zonder mythen bestaat er geen maatschappij, ze vormen de onderlaag van onze wereld. Haal Christus en Mozes weg en onze samenleving stort in elkaar. In het boek heb ik de feiten vervormd en helden van de personages gemaakt, ook al zijn ze hoer, gek of dief. Ik vervorm de werkelijkheid en maak er kunst van. Dat is geen magisch-realisme, maar realistische magie: de werkelijkheid in de verbeelding.”

Door hun veelzijdigheid zijn de kunsten van Jodorowsky nauwelijks in een hokje te passen. Is 'De woede van Teresa' joods, chileens, tragisch, komisch, mystiek, esoterisch?

“Allemaal. Alle stijlen bestaan tegelijkertijd. Ik geloof niet in genres. Die reduceren het kunstwerk tot folklore. Wat je hebt is chaos en daar wil ik geordend over schrijven.”

Het verhaal van de Jodorowsky's buitelt van anekdote naar anekdote. De een nog absurder dan de ander. Je leest over slangenbezweerders en leeuwentemmers. Er barsten sprinkhanenplagen en aardbevingen los alsof het niets is. Vader Jodorowsky wordt verkracht door een lesbiënne en in het circus aan zijn haren opgehangen. Opa onderneemt een heroïsche tocht over de Andes om een exemplaar van de Thora te bemachtigen. Een tante wordt heilig verklaard nadat ze een beeld van Maria masseert en tot leven wekt. “Allemaal waar gebeurd,” zegt Jodorowsky. “Die massage deed ik zelf, in een kerkje in de zuid-Franse Camargue. De devotie van de zigeuners aldaar voor hun Maagd was zo overweldigend, dat ik dacht: 'voor mij zal ze ook wel iets kunnen betekenen'. Ik vroeg alleen niet om een gunst, ik masseerde haar. Heel verheffend.”

Ondanks de stortvloed aan hilarische momenten, heeft het verhaal een treurige ondertoon. Vanwaar die tragiek?

“Tragiek hoort bij het leven. Mijn grootmoeder Teresa verliest haar zoon en haar geliefde. Wij raken allemaal dingen kwijt. Dat is minder erg dan het lijkt, want er komen andere dingen voor in de plaats. Zoals er mensen geboren worden. Ik bijvoorbeeld, die mijn familieverhaal opgeschreven heb.”

De orde van Jodorowsky's chaos is esoterisch. De goeroe neigt naar mystiek. “Het leven heeft maar een zin: het te leven. Toen ik studeerde, was ik heel intellectueel ingesteld. Tot ik me op mijn negentiende realiseerde dat ik sterfelijk was. Nergens vond ik vertroosting, niet in religie, noch in politiek of filosofie. Ik wilde het intellect doorbreken. Het surrealisme bood echter geen artistieke oplossing. Er zat geen levenskracht in.”

“Deze wereld is menselijk. De enige menselijke oplossing is de liefde. Ik zie het dagelijks bij mijn therapieën. Liefde is het medicijn. Als je liefhebt, stap je het wonder binnen: gemeenschap met het universum. Liefde is geen sex, zoals geld geen geluk is. Maar zonder sex geen liefde.”

“In mijn bescheiden opvatting kent de mens vier krachten: de mentale, de emotionele, de lichamelijke en de sexuele. Ze bestaan naast elkaar, door elkaar heen, beïnvloeden elkaar. Ze zetten ons tot denken en handelen aan. Het zijn de delen die onze persoonlijkheid als geheel bepalen.”

Heeft u niet gezegd dat God zonder sex niet bestaat?

“Je moet het geheel niet bij zijn delen noemen. Maar als God zich ergens in mijn lichaam bevindt, dan is het in mijn geslacht, want daar schuilt de eeuwigheid in, tenminste de drang naar eeuwigheid.”

Gelooft u in God?

Jodorowsky lacht uitbundig: “Ik geef je een goed antwoord: ik weet niet of ik in God geloof, maar als God bestaat gelooft hij in mij. En in jou en in iedereen.”

Jodorowsky antwoordt graag met tegenvragen. Waarom geweld zo'n vooraanstaande plaats inneemt in zijn oeuvre? In zijn boek vliegen de ledematen door de lucht, het bloed spat in zijn films op het scherm.

“Waarom maken mensen elkaar dood? Waarom is er vervuiling, waarom sterven dieren uit, gaan de bomen dood? Mijn werk is niet gewelddadig, er is geweld in mijn werk in een gewelddadige wereld. Ik ben dol op geweld in film. Per dag zie ik twee Chinese of Japanse vechtfilms. In westerse ogen zijn die extreem gewelddadig. In de oosterse traditie werkt geweld echter als katharsis. Dat zie je in mijn films ook.”

Behalve geweld bieden de films een keur van elementen uit Jodorowsky's chaotische universum. Het wordt bevolkt door Christusfiguren, alchemisten, dwergen, mankepoten en circusartiesten, die in 'Santa sangre' een prachtig stuk pantomime opvoeren. De religieuze en esoterische symboliek schommelt van tarot naar de Heilige Maagd. Het gaat over de zoektocht naar het eeuwige leven, zoals in 'The holy mountain'. In 'El topo' ontpopt een vader die zijn zoon verlaat zich als Verlosser. De bloedspatten zijn van tomatensaus, de ledematen van etalagepoppen. Surrealisme waar Fellini zijn vingers bij zou hebben afgelikt.

“Fellini was erg op mij gesteld. Waarschijnlijk omdat ik mijn bewondering voor hem nooit onder stoelen of banken heb gestoken. In zijn testament laat hij mij de regie over zijn laatste project na. Maar bedenk wel dat voor een redelijke productie tien tot twintig miljoen dollar nodig is. Daar koop ik liever een landhuis voor en schrijf nog tien boeken. Ik heb al zoveel te doen. Bovendien begin ik net aan een nieuwe relatie!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden