Aleid Wolfsen Ombudsman van de privacy

waakhond | interview | Hij wil de bondgenoot worden van mensen die zich zorgen maken over hun privacy. Want als er iets niet samengaat volgens Aleid Wolfsen, de nieuwe voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, dan zijn het de woorden privacy en schipperen.

Mijn tv kijkt terug." Aleid Wolfsen was net benoemd tot voorzitter van de Nederlandse privacywaakhond, toen hij er tot zijn ontsteltenis achterkwam dat de televisie bij hem in de huiskamer alles wat hij kijkt of doet, opslaat en naar de server van de fabrikant stuurt. "'Dat moet stoppen', is het eerste wat ik zei", zegt Wolfsen. En ja, als zelfs de voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens zich al niet bewust is van de hoeveelheid data die al die apparaten om ons heen verzamelen, dan is er een hoop werk aan de winkel, erkent hij.

Wolfsen (56), oud-burgemeester van Utrecht en begin deze eeuw Tweede Kamerlid voor de PvdA, zit nog maar net op zijn post. In augustus volgde hij Jacob Kohnstamm op als voorman van de privacywaakhond. Dit is zijn eerste interview in zijn nieuwe rol, tussen de verhuisdozen in een statig pand in Den Haag waar de Autoriteit Persoonsgegevens nog geen week geleden introk. Symbolisch, vindt Wolfsen: een nieuw adres, een nieuwe voorzitter, een nieuwe naam (tot voor kort heette de instantie het College Bescherming Persoonsgegevens) en straks ook een nieuw type waakhond, belooft hij.

De datum van 25 mei 2018 valt regelmatig tijdens het gesprek. Op die dag vervangt de nieuwe Europese privacyverordening de huidige Nederlandse wet. Vanaf dan hebben niet alleen burgers meer mogelijkheden om zich tegen de verzameldrang van organisaties te verzetten, ook de Autoriteit krijgt een stevigere vinger in de pap. Wolfsen: "Straks kunnen wij organisaties die de wet overtreden boetes opleggen tot 20 miljoen euro. Dat zijn draconische straffen."

Bent u van het type dat met zijn vuist op tafel slaat?

"Als ik in de krant bijvoorbeeld lees wat moderne auto's allemaal verzamelen, dat ze zelfs opslaan waar je rijdt, dan is mijn reactie dat het schandalig is. Met zo'n eerste reactie moet je dan wel weer uitkijken. Het is niet zo dat wij organisaties uit het niets een boete gaan opleggen, wij gaan ze ook actief voorlichten en adviseren. Maar wat mij betreft gaan de woorden schipperen en privacy niet samen. Privacy is een van onze fundamentele grondrechten, daar mag je nooit relativerend over spreken. Dat betekent dat een schending van de privacy nooit een kleine overtreding kan zijn."

Maar als chatdienst WhatsApp nieuwe privacyvoorwaarden aankondigt, waardoor er nu op grote schaal data wordt gedeeld met moederbedrijf Facebook, dan grijpt u niet in. Terwijl de Duitse privacywaakhond de data-uitwisseling verbiedt.

"Wij hebben onmiddellijk onze zorgen geuit over de nieuwe voorwaarden. Zo is het onduidelijk of je als gebruiker terug kunt komen op je beslissing om toestemming te geven. Maar onze Britse collega's kondigden vrijwel direct een onderzoek aan. Daar zijn wij bij aangehaakt. Ik denk dat het goed is om de krachten in Europa te bundelen. Nu zijn het de Britten die het voortouw nemen, bij een onderzoek naar de privacyvoorwaarden van Google waren wij het. Straks in 2018 is die Europese samenwerking nog steviger. Voor bedrijven gaat gelden dat zij één leidende autoriteit persoonsgegevens aangewezen krijgen in Europa. Dan is direct duidelijk wie al dan niet moet ingrijpen. Maar ook voor burgers wordt het makkelijker. Nederlanders die een klacht hebben over een Duits bedrijf, kunnen voortaan bij ons aankloppen en wij zetten dat door naar onze Duitse collega's."

Over welke ontwikkeling maakt u zich op dit moment het meeste zorgen?

"Bijna alle ontwikkelingen in onze maatschappij draaien op dit moment om ICT en data. Er verandert veel en snel. Zo kon je je vroeger in huis vrij en onbespied bewegen. Nu kijkt je tv terug, en legt je computer elke muisklik vast. Dat wat je in je lijf voelt vertrouwen we toe aan de zoekmachine op internet. Organisaties maken van al die gegevens gebruik om profielen van mensen op te stellen. Dat betekent dat algoritmes bepalen hoe jij wordt behandeld. Het zijn algoritmes die bijvoorbeeld je kind kunnen bestempelen als risicogeval. Dat kan leiden tot discriminatie en ondermijnt de solidariteit in onze samenleving."

Nu kun je daar als burger nog weinig mee - anders dan een melding maken bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Dat gaat veranderen, belooft Wolfsen. Mensen kunnen straks een officiële klacht indienen, die de privacywaakhond altijd zal behandelen. De Autoriteit wordt als het aan de nieuwe voorzitter ligt een bondgenoot van burgers, een soort ombudsman voor de privacy. Met Aleid Wolfsen als voorman die zegt zich stevig in het maatschappelijke debat te gaan mengen.

Want er is ook nog die voorlichtingsrol die de voorzitter op zijn to do-lijstje heeft geschreven. De naïviteit waarmee we nu omgaan met onze privacy en de eenvoud waarmee we onze data afstaan, moet veranderen, zegt hij. "Sinds ik ben benoemd tot voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, ben ik als een zwangere vrouw die overal op straat opeens zwangere vrouwen en baby's ziet. Ik ben me al langer bewust van het belang van privacy, maar nu zie ik hoe vaak er iets in de krant staat dat aan privacy gerelateerd is. En ik proef de gelatenheid daarover bij mensen in mijn omgeving. Daarom mijn hartekreet om niet naïef om te gaan met je persoonsgegevens. Natuurlijk kun je het behulpzaam vinden als advertenties die je online te zien krijgt, aansluiten bij je interesses. Of als je op zoek bent naar een hotel, dat alleen de hotels in jouw prijsklasse worden getoond. Maar dat systeem kan zich ook tegen je keren. Wat als het algoritme je heeft ingedeeld in een hokje, waardoor bedrijven zeggen: ik doe geen zaken met jou, want jij woont in wijk x en hebt een inkomen van y."

Ook daar moet de nieuwe privacyverordening een stokje voor gaan steken, zegt Wolfsen. Burgers krijgen het recht op inzage in die geautomatiseerde beslissingen die over hen worden genomen en het recht om tegen een bedrijf te zeggen: haal me uit die databank.

Toch rest de vraag hoe Wolfsen zijn plannen allemaal waar wil gaan maken. De nieuwe privacyverordening klinkt nu als de kip met gouden eieren, maar is dat terecht? Om een voorbeeld te noemen: ook nu al hebben consumenten volgens de wet het recht op inzage in de persoonsgegevens die een bedrijf van ze verzameld heeft. Wie een poging doet die inzage te krijgen, zal merken hoe weinig serieus dat door veel organisaties wordt genomen. Wolfsen: "Dat wordt straks onder de verordening echt anders. Dus als je daarmee te maken krijgt, zou ik zeggen: meld het bij ons. Dan kunnen wij daarover dwingende aanwijzingen geven. Worden die niet opgevolgd, dan kan een bedrijf een boete verwachten.

"Ik geef toe dat we nu als waakhond te weinig kunnen. Ik ga nu niet mopperen over dat we te weinig budget en mankracht hebben, want dit is hoe we nu zijn als waakhond. We gaan de komende jaren veranderen. De minister heeft een onafhankelijk, extern en objectief onderzoek aangekondigd naar hoe de nieuwe AP er straks uitziet als de Europese privacyverordening van kracht wordt, en met welk budget wij het moeten stellen. Daar ben ik blij mee. Dat onderzoek wil ik afwachten, voordat ik ga klagen dat ons budget flink omhoog moet."

En dan is er nog een uitspraak uit het verleden die hem achtervolgt, waardoor er ook scepsis klonk toen Wolfsen benoemd werd als voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens. Als burgemeester van Utrecht verdedigde Wolfsen in 2010 de opslag van vingerafdrukken voor het nieuwe paspoort met de woorden: "Vingerafdrukken zeggen in het geheel niets over iemands persoonlijkheid, dus ze zijn niet persoonlijk."

Staat u nog steeds achter die uitspraak?

"Vingerafdrukken zijn een persoonsgegeven, daar is geen twijfel over mogelijk. Dat ze mogen worden opgeslagen in het paspoort, betekent een milde wijze van privacyschending. Zolang de opslag is omgeven door de juiste waarborgen, dan mag je soms inbreuk maken op het privéleven van mensen. Zoals de politie bij gerede verdenkingen en na een rechtelijke toets onder je bed mag kijken."

En, voegt Wolfsen eraan toe, toen hij die uitspraak deed, was hij burgemeester die de wet moet uitvoeren, nu is hij de privacywaakhond die moet controleren of dat wel allemaal goed gaat. Dat betekent ook dat hij de overheid gevraagd en ongevraagd zal adviseren over het beleid. Ook als hij dan als lastig wordt ervaren. Wolfsen: "We worden vaak neergezet als een organisatie die opkomt voor privacy en daarmee allerlei veiligheidswetten tegenhoudt. Dat is onterecht. Zolang je een nieuwe wet omgeeft met de juiste toetsen en waarborgen, zal je ons niet op je weg vinden."

undefined

Van burgemeester tot privacywaakhond

Aleid Wolfsen is geen vreemde voor de Autoriteit Persoonsgegevens. Hij zat voor zijn benoeming als voorzitter al in de Raad van Advies. De jurist - Wolfsen studeerde rechten in Groningen - werkte als rechter in Amsterdam en begon zijn politieke carrière in 1994 in de gemeenteraad van Oldenbroek. In 2002 kwam hij in de Tweede Kamer terecht waar hij zich voor de PvdA onder andere bezighield met juridische zaken. In 2008 werd Wolfsen benoemd tot burgemeester van Utrecht, waar hij tot 2014 aanbleef. Het werd een bewogen termijn. Zo kwam Wolfsen in opspraak nadat hij een artikel over hem uit een huis-aan-huisblad wilde houden.

Naast voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens blijft Wolfsen in de Raad van Toezicht zitten van onder andere muziekrechtenorganisatie Sena en de Stichting de Basis van veteranenzorg.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden