Alcoholist in het trappenhuis

António Lobo Antunes leeft mee met de verliezers

António Lobo Antunes (1942) is niet alleen de grand old man van de Portugese literatuur, hij is er ook de ouwe taaie van. Door ziekte gesloopt, liet de schrijver vorig jaar weten definitief met schrijven gestopt te zijn. Maar de scheppingsdrang bleek te sterk, en deze week lag er toch weer een nieuwe roman in de Portugese boekwinkel. Die verscheen zelfs eerder in het Nederlands, vertaald door Harrie Lemmens en in de prachtige vormgeving die de uitgever al vele jaren voor de boeken van Lobo Antunes gebruikt.

Vernieuwd heeft de meester zich niet, maar wel past hij zijn vertrouwde formules opnieuw succesvol toe. Net als eerdere romans bestaat 'Als een brandend huis' uit een reeks met elkaar vervlochten monologen van een groep onderling verbonden personages. Ditmaal zijn het de bewoners van een appartementsgebouw in Lissabon. We maken onder meer kennis met een gepensioneerde militair die in de koloniën heeft gevochten en terugdenkt aan de mulattin bij wie hij een kind verwekte (twijfel is van lieverlede aan hem gaan knagen: deed hij er wel goed aan haar als een halfbeschaafd wezen te beschouwen?), met een ooit beroemde actrice die zich er niet mee kan verzoenen dat haar loopbaan ten einde is en zich gedraagt alsof ze nog steeds optreedt voor een wildenthousiast publiek, een zwaarlijvige vrouwelijke rechter die stiekem een geldbeluste jongere minnaar ontvangt, een alcoholist die met zijn gegil het trappenhuis onveilig maakt, een gezin van getraumatiseerde Joden, uit Oost-Europa voor de nazigruwelen gevlucht.

De meesten zijn op leeftijd en kwetsbaar, verward, ze zijn hun lichaamsfuncties niet altijd meer meester. Steeds weer worden zij teruggezogen naar hun jongere jaren. Paradijselijke en gruwelijke herinneringen daaraan komen keer op keer naar boven, net als die aan de fascistische dictatuur van Salazar, die Portugal in de vorige eeuw lange tijd in een kleinburgerlijk benepen, wurgende greep hield. Verschillend als de personages zijn, allen herinneren zij zich uit hun jonge jaren de vraag die als een refrein door het boek loopt: "Hoera voor wie?'' en het verplichte antwoord: "Portugal! Portugal! Portugal!" Of de onvermijdelijke andere vraag: "Wie is de baas?", met als enig mogelijk antwoord: "Salazar! Salazar! Salazar!"

Het wereldbeeld van Lobo Antunes heeft in al die jaren niets aan zwartgalligheid ingeboet, maar net als in zijn eerdere boeken, tempert de schrijver zijn hardvochtig wereldbeeld met humor, en meer nog met prachtige evocaties. Daaraan ontlenen zijn personages de kracht die nodig is voor de bescheiden vorm van heldhaftigheid waarmee zij uit de kliekjes van hun leven nog iets draaglijks fabriceren.

Als altijd weet Lobo Antunes in één verrassend beeld een situatie te schetsen, zoals bij het ongelukkige afscheid van twee geliefden: "We namen afscheid met een handdruk van mislukte politieke onderhandelingen." Enige minpunt aan 'Als een brandend huis': de roman ontbeert soms wat spankracht.

Antunes' grootste kracht is dat hij de lezer weet te overrompelen met een plotseling opwellend, intens meeleven met zijn personages. Zo cru als sommige beschrijvingen kunnen zijn, zo discreet wordt de schrijver wanneer hij vertelt hoe een van de bewoonsters, wier net overleden zus in haar appartement ligt opgebaard, het huis voorgoed verlaat.

"Na het kammen van haar haar heb ik me met mijn handen op mijn knieën opgedrukt van de rand van het bed, op mijn tweeëntachtigste moet ik mij opdrukken, ik heb het raam dichtgedaan, het rolluik omlaag gelaten, de sleutel gezocht, ik heb de voordeur opengetrokken zonder iemand gedag te zeggen, wie is daar trouwens nog voor over, nog even rondkijken en alles in orde, op de overloop draai ik de sleutel om om inbrekers of soldaten buiten te houden, om te verhinderen dat de honden op mijn zus afkomen, en eenmaal op straat gooi ik de sleutel in de goot en begin weg te lopen in de richting van de zee."

Wie zo, als het ware op kousevoeten, over een zelfmoord kan schrijven is een groot auteur.

Lezers die niet eerder een boek van Lobo Antunes hebben gelezen, kunnen het best beginnen met zijn grote roman 'Fado Alexandrino'. Wie het jammer vindt dat hij dat boek uit heeft, kan onmiddellijk doorgaan met 'Als een brandend huis'.

António Lobo Antunes: Als een brandend huis. Uit het Portugees vertaald door Harrie Lemmens. Ambo/Anthos; 342 blz. euro 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden