Albert Schweitzer

Albert Schweitzer (1875-1965): Bij het publiek stond hij bekend als de arts die naar de binnenlanden van Frans Congo, nu Gabon, vertrok om er in Lambarene te werken onder de melaatsen. Al meldden bezoekers dat de hygiëne in zijn kliniek nogal eens te wensen overliet, de romantiek werd er lange tijd nauwelijks door aangetast.

Daarnaast was er Schweitzer de orgelspeler en gerenommeerde Bachkenner (Johann Sebastian). Maar ook de ban-de-(kern)bom-coryfee die eerbied voor het leven als hoogste norm beschouwde en dat ook uitdroeg. Mede daarom kreeg hij in '52 de Nobelprijs voor de vrede.

In theologische kringen herinnert men zich hem vooral als de man die het toenmalige onderzoek naar de historische Jezus op z'n grondvesten deed schudden.

In de uitvoerige studie Von Reimarus zu Wrede (1906), zeven jaar later herdrukt en algemeen bekend geworden onder de titel Geschichte der Leben-Jesu-Forschung, zegde Schweitzer alle theologen en romanciers die zich sinds de achttiende eeuw met leven en sterven van Jezus van Nazareth hadden beziggehouden, de wacht aan. Hun 'historische Jezus' was een drogbeeld.

De in de Elzas geboren nieuwtestamenticus liet de vele pogingen om uit de evangelies het levensverhaal van de Nazarener te reconstrueren kritisch de revue passeren. Zijn conclusie: allen creëerden ze een Jezus naar eigen maatschappelijke achtergrond en ideologische overtuiging.

De Jezusbeelden van historici als Renan en theologen als David Friedrich Strauss waren ficties omdat ze veel te weinig beseften dat Jezus in een volstrekt andere tijd leefde dan de hunne (én de onze).

Met andere woorden: ze zochten de historische Jezus, maar presenteerden een man die getekend was naar het beeld van de negentiende eeuw. In werkelijkheid staat, aldus Schweitzer, Jezus qua denken zover van ons af dat we met zijn ideeën niets meer kunnen.

Schweitzer maakte als eerste duidelijk dat de vier evangelies ons niet het historisch materiaal kunnen leveren voor iets dat ook maar lijkt op een Jezus-biografie in moderne zin. Wie als wetenschapper of romanschrijver doet alsof dat wel mogelijk is, bedriegt zichzelf en zijn lezers.

Hierin ligt de grote waarde van Schweitzers, prachtig geschreven, werk. Na hem kan niemand Jezus nog argeloos voor het eigentijdse karretje spannen. Wat niet wegneemt dat men het blijft proberen. Al zijn het nu meestal niet meer de nieuwtestamentici die zich eraan bezondigen. Toch kon ook Schweitzer de verleiding niet weerstaan een eigen Jezusfiguur te reconstrueren.

Overigens typeerde hij zijn kijk op Jezus' leven en lijden als Die Losung (oplossing) der konsequenten Eschatologie. Wie dat een verwarrende omschrijving vindt, legt de vinger op een duidelijk zwakke plek in Schweitzers betoog. Door het begrip eschatologie (alles wat gaat over zaken als dood, opstanding en eeuwig leven) te gebruiken waar hij beter had kunnen spreken van apocalyptiek (wat met de 'eindtijd' te maken heeft), heeft hij voor veel verwarring gezorgd.

In het voetspoor van de Duitse nieuwtestamenticus Johannes Weiss (1863-1914) zag de Elzasser Jezus als een gedreven apocalypticus, wiens leven werd beheerst door het geloof dat de komst van het Koninkrijk Gods nog tijdens zijn eigen leven zou plaatsvinden en dat hij dan zelf de beloofde Messias zou blijken te zijn. Daarom stuurde hij zijn leerlingen erop uit om de wereld op het einde voor te bereiden (Matt. 10:23). Toen de eindtijd almaar niet kwam, groeide bij hem, na veel innerlijke strijd, het idee dat hij de komst van het Rijk zou kunnen forceren door God zijn eigen leven als bloedig zoen-offer aan te bieden.

Volgens Schweitzer heeft Jezus tot op het kruis geloofd dat het koninkrijk er direct zat aan te komen. Daarom ook weigerde hij de verdovende drank die zijn lijden wat had kunnen verlichten. Hij wilde het moment van het aanbreken van de goddelijke eindtijd bij vol bewustzijn meemaken.

Pas vlak voor zijn dood lijkt Jezus beseft te hebben dat zijn hoop niet in vervulling zou gaan. Getuige de bittere klacht: 'Mijn God, mijn God, waarom hebt Ge mij verlaten!'.

Aan de overtuiging dat Jezus zich ernstig heeft vergist koppelde Schweitzer niet de conclusie dat daarom zijn leven een tragische mislukking is geweest. In tegendeel.

Doordat Jezus geloofde dat het rijk Gods aanstaande was, probeerde hij zijn tijdgenoten rijp te maken voor dat moment door een leer van naastenliefde en gerechtigheid te prediken. Die was, met de verwachting van het einde der tijden in het achterhoofd, zo radicaal - 'als uw oog u hindert ruk het uit' - dat hij voor ons niet letterlijk navolgbaar is. Maar als ideaal heeft het door de tijden heen mensen geïnspireerd. Daarin, en niet in zijn amper nog invoelbare apocalyptische ideeën, ligt volgens Albert Schweitzer de 'eeuwige' waarde van de figuur van Jezus.

Werd Schweitzers waarschuwing om Jezus niet te annexeren in brede kring opgepikt - zozeer dat het historisch onderzoek een tijd stillag -, de concrete invulling die hij zelf aan het Jezusbeeld gaf vond geen algemene navolging.

Zoals te voorspellen viel, gruwden de orthodoxen van de apocalyptische interpretatie. In hun visie was en is er geen ruimte voor de gedachte dat Jezus zich heeft vergist.

En wat de historisch-kritische school betreft, daar wees men er terecht op dat de meester in dezelfde val gelopen is als zijn door hem bekritiseerde liberale voorgangers. Want ook hij ging aan de haal met de historische Jezus en ook bij hem werd de gelovige lezer er niet veel wijzer van.

Maar wie ziet hoe in onze tijd het ene Jezusbeeld over het andere tuimelt - de feminiene Jezus, de eco-Jezus, Jezus als bevrijder van de armen, de esoterische Jezus - heeft de neiging Harry Kuitert na te zeggen: Er is werk aan de winkel voor een nieuwe Albert Schweizer die het modieuze kaf van het koren weet te scheiden. Want één ding is zeker: zelfs in het post-christelijke Nederland blijft de figuur van Jezus de gemoederen bezighouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden