Opinie

Alarmerende taal over het klimaat kan averechts werken. Praat liever over vaderlandsliefde

Ondanks alarmerende berichten over klimaatverandering blijft vliegen populair. Beeld Patrick Post
Ondanks alarmerende berichten over klimaatverandering blijft vliegen populair.Beeld Patrick Post

Een alarmerende boodschap helpt niet altijd om mensen wakker te schudden en kan zelfs averechts werken, betoogt Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie Radboud Universiteit Nijmegen.

Wat is er gebeurd na de waarschuwing van het IPCC dat we alleen met een drastische aanpak onze klimaatdoelen halen? Leidde het alarmsignaal direct tot de noodzakelijke gedragsverandering bij burgers en concrete maatregelen bij overheden?

Er is geen ander bestedingspatroon gemeld van consumenten (bijvoorbeeld een reductie in verkoop van vlees en vliegtickets) en overheden gaan onbekommerd door met onderhandelen, bijna alsof het klimaat mee-onderhandelt: ‘als wij in 2050 deze reductie hebben, wacht jij dan nog even met opwarmen?’

Mogelijk is dit een fase in de rouwverwerking waar we allemaal doorheen moeten de komende tijd: afscheid nemen van een wereld waarvan we ooit dachten dat-ie altijd zou blijven zoals -ie was. In dat proces zitten sommigen nog in de ontkenning (bijvoorbeeld Trump), anderen in de onderhandeling (ons kabinet) en maar zeer weinigen in de laatste fase, waar het besef in volle omvang doordringt. Psychologisch onderzoek wijst erop dat een alarmerende boodschap, zoals die van IPCC, niet altijd helpt om mensen wakker te schudden en zelfs averechts kan uitpakken: het roept negatieve gevoelens op, mensen voelen zich bedreigd. Van de weeromstuit sluiten ze zich ervoor af en besluiten dat het allemaal erg overdreven is. Daarvoor vinden ze heel makkelijk steun, in hun nepnieuws-bubbel, bij Weekblad Elsevier en bij populistische leiders.

Onderzoek in de VS laat zien dat met name rechtse, conservatieve mensen geneigd zijn klimaatverandering te bagatelliseren, en dat dit deels komt doordat ze klimaatmaatregelen vrezen; die zien ze als een bedreiging van de status quo en dus ook van hun eigen privileges en verworvenheden. De weerstand kan zo sterk zijn, dat ze alarmisme over klimaatverandering waarnemen als een links complot om het sociaaleconomische systeem te ontwrichten waarin zij een bevoorrechte positie hebben.

Draagvlak

In Nederland zijn minder klimaatontkenners dan in de VS, maar de weerstand leeft ook hier. Onlangs kopte De Telegraaf: ‘Gewone man moet linkse milieudromen betalen’ – alsof linkse mensen in een ander milieu leven dan de Telegraaflezer. Door de weerstand tegen maatregelen die de status quo bedreigen wordt klimaatverandering niet gezien als een gezamenlijk probleem dat we gezamenlijk moeten oplossen.

Het kabinet, bij monde van met name premier Rutte en CDA-leider Buma, versterkt dit, door te aarzelen met maatregelen: daar is ‘geen draagvlak’ voor. Bij nog grotere vervuilers zoals de VS is de weerstand nog ernstiger. Trump laat nog liever de wereld vergaan dan dat hij ongelijk bekent en samenwerkt met andere landen – in zijn ogen tegenstanders die eropuit zijn de VS te ondermijnen met klimaat-fake nieuws.

Er is wel een oplossing. De weerstand kan worden overwonnen door klimaatmaatregelen te framen als vaderlandslievend en als noodzakelijk om de status quo en welvaart te beschermen. Mensen met een sterke neiging het bestaande systeem te handhaven en te rechtvaardigen, bleken in Amerikaans onderzoek meer open te staan voor het beschermen van de natuurlijke bronnen van het land wanneer dit werd beschreven als een manier om ‘the American way of life’ te kunnen handhaven.

Koopkrachtplaatjes

Aan deze framing is geen woord gelogen. Immers, niet de linkse klimaatgekkies, maar juist het klimaat zelf zal onze welvaart en onze levens op z’n kop zetten (en doet dat deels al). We houden allemaal van onze kinderen, we willen allemaal dat zij ook nog een toekomst hebben.

We hebben een regering nodig die de aandacht vestigt op dit collectieve belang, in plaats van op wat ons verdeelt. Een regering die ook de meer egoïstisch denkende burger hiervan bewust maakt, in plaats van deze burger te blijven behagen met kortzichtige koopkrachtplaatjes. Een regering die ons inspireert om met z’n allen de schouders eronder te zetten.

Het kan. Maar het zal niet gebeuren zolang onze regering door de neoliberale kortetermijnbril kijkt en drastische effectieve maatregelen beschouwt als bedreiging voor de eigen electorale positie.

Lees ook: Voor klimaatalarmist Hamilton is de mens de supermacht die het milieu moet herstellen

Er sneuvelen dit jaar weer tal van warmterecords. Naast genietbaar is het ook verontrustend. Als we daarover willen nadenken, hoe moet dat dan? Trouw portretteert toonaangevende klimaatdenkers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden