Al veertig jaar een koele familierelatie met Suriname

De nieuwe Nederlandse ambassadeur in Suriname, Ernst Noorman, arriveert in 2014 bij het presidentieel paleis in Paramaribo. Beeld anp

Suriname viert vandaag veertig jaar onafhankelijheid. De post-koloniale relatie met Nederland is ook na al die tijd stroef. En dat zal niet verbeteren zolang de belangrijkste oorzaak van alle strubbelingen, Desi Bouterse, de dienst uitmaakt in Paramaribo.

Maar afgezien van de lastige verhouding met de inmiddels democratisch gekozen president hebben de twee landen het al moeilijk genoeg met elkaar. Ondanks hun lang gedeelde geschiedenis. Waarom begrijpen Nederlanders en Surinamers elkaar vaak zo slecht?

Theater-regisseur Jörgen Tjon a Fong vertelt in een Amsterdamse koffietent over de onafhankelijkheid van 25 november 1975, de nasleep, de ingewikkeldheid en de gevoeligheden. In de Stadsschouwburg in Amsterdam wordt vanavond zijn revue 'Opo Kondre' opgevoerd, over de veertig jaar Surinaamse onafhankelijkheid.

Tjon a Fong legt in het stuk de vinger op de pijnlijke plekken in de verhouding tussen de bevolking van de ex-kolonie en het moederland. Het is niet alleen maar een zwaar en somber stuk, bezweert hij: "Het wordt geen klaagzang hoe slecht we zijn behandeld. Er wordt ook gelachen."

Decembermoorden
Met ruim 350.000 Surinaamse Nederlanders hier is er intensief verkeer tussen Amsterdam en Paramaribo. En met de culturele uitwisseling in het gezamenlijke taalgebied zit het ook wel goed. Maar op politiek niveau is de relatie louter zakelijk, zeg maar gerust kil. Ga maar na: officiële bezoeken van Nederlandse ministers of Kamerleden aan Paramaribo zijn niet mogelijk, want dan duikt altijd het probleem op dat Nederlandse politici bezwaarlijk de hand kunnen schudden van president Bouterse. Verdacht als hij is van betrokkenheid bij de Decembermoorden van 1982.

Bovendien de man die in Nederland in 2000 bij verstek is veroordeeld tot een gevangenisstraf van elf jaar wegens drugshandel. Dan zijn ontmoetingen op hoog politiek niveau onhaalbaar. En een feestelijk staatsbezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima is al helemaal niet aan de orde.

Verder mankeert het nog steeds aan normale diplomatieke betrekkingen. Nederland probeerde eind vorig jaar de (zoveelste) breuk op diplomatiek niveau te lijmen. In 2012 was de Nederlandse ambassadeur naar Den Haag teruggeroepen, vanwege de omstreden goedkeuring door het Surinaamse parlement van de amnestiewet voor de verdachten van de Decembermoorden.

Lager niveau
Inmiddels is de diplomatieke post weer bezet, al moest de nieuwe ambassadeur Ernst Noorman vorig jaar ongebruikelijk lang wachten op goedkeuring door de Surinaamse regering. Toen die er eindelijk kwam, liet Suriname op zijn beurt geen ambassadeur naar Den Haag terugkeren. De Surinaamse ambassade in Den Haag wordt tot op de dag van vandaag geleid op lager diplomatiek niveau: door een 'tijdelijke zaakgelastigde', mevrouw Lucretia Redan.

(tekst loopt door onder de foto)

Ernst Noorman schudt president Desi Bouterse de hand. Beeld anp

"Nederland heeft een gebaar gemaakt met het weer uitzenden van onze ambassadeur. Omgekeerd niet. Kennelijk steekt het de president dat hij in Nederland als een crimineel wordt gezien", zegt de buitenlandspecialist van de SP, Harry van Bommel, op zijn werkkamer in Den Haag.

Het Kamerlid is voorstander van zo nauw mogelijke Nederlands-Surinaamse samenwerking in de toekomst, zonder de deuken weg te poetsen die zijn opgelopen door de kwestie-Bouterse. "Je kunt van mening met elkaar verschillen, maar je zult samen verder moeten", meent Van Bommel, schrijver van het boek 'Surinamers in de Polder'.

De huidige, democratisch gekozen president van Suriname kan door Nederland intussen niet geheel worden gemeden in het diplomatieke verkeer. Ambassadeur Noorman loopt op eieren, hij heeft 'Bouta' al wel de hand geschud. Minister Bert Koenders van buitenlandse zaken formuleert het in zijn beleidsstukken momenteel zo: "Met president D.D. Bouterse worden contacten onderhouden op basis van functionele noodzaak." Functioneel en zakelijk, meer niet.

Onbegrip
De pijnlijke geschiedenis van de ex-legerleider en de treurige afloop van zijn onder-officierencoup van 1980 is de zwaarste knoop die Nederland en Suriname niet kunnen ontwarren. Toch zijn er ook al heel lang veel simpeler kwesties waarin beide landen zoveel hobbels tegenkwamen in hun veertigjarige overleg sinds de onafhankelijkheid. Afgezien van alle zware aanvaringen over het militaire optreden en over het krenken van de Surinaamse democratie, was er ook telkens sprake van wederzijds onbegrip.

Terug naar regisseur Jörgen Tjon a Fong. In het gesprek in het Amsterdamse koffiehuis vallen al snel de woorden 'bevoogding' en 'betutteling'. In zijn theaterproductie zal hij straks een actrice de rol laten spelen van toenmalig prinses Beatrix. Zij was met prins Claus in 1975 aanwezig bij het grote soevereiniteitsfeest in Paramaribo. In het stuk houdt de jonge prinses een monoloog: ze vergelijkt de onafhankelijkheid met het moment dat een kind het huis verlaat. En dat je als moeder dan altijd blijft streven naar het beste voor je kind.

Tjon a Fong: "Het kind is inmiddels volwassen geworden. Maar de moeder blijft zich, met de beste bedoelingen, intensief bemoeien met die volwassene. En die volwassen mens, die het huis uit was gegaan, raakt daardoor geïrriteerd."

Suriname, Paramaribo, 25 november 1975 Viering van de onafhankelijkheid. Politiek. Joop den Uyl, Liesbeth den Uyl, Minister Westerterp arriveren op het vliegveld Zanderij. Beeld Laura Samsom-Rous/Hollandse Hoogte

De gevoeligheid van Surinamers voor de bevoogdende rol die Nederland vaak speelt is groot, wil de regisseur maar zeggen.

Bevoogden en betuttelen
Die waarneming over betutteling van Nederlandse zijde, valt ook te lezen in rapporten van het Nederlandse ministerie van buitenlandse zaken. In 2004 verscheen, onder verantwoordelijkheid van minster Ben Bot, het rapport 'Een rijke relatie'. In die analyse ging het onder meer over de Haagse bemoeienis met de besteding in Suriname van de pot van 3,5 miljard gulden, die de kolonie bij de onafhankelijkheid van 1975 als ontwikkelingsgeld had meegekregen.

Bot schrijft in 2004: "De relatie is de laatste jaren volwassen geworden, maar het blijft moeilijk voor beide landen om in werkelijk partnerschap een constructieve dialoog te voeren op OS-gebied (ontwikkelingssamenwerking, red.) en duidelijke afspraken te maken. Suriname blijft gevoelig voor het Nederlandse 'meedenken' en ziet dat al snel als voorwaarden stellen."

Meedenken, zeggen ze in Nederland. Bevoogden en betuttelen, zeggen ze in Suriname. Over de besteding van dat budget van 3,5 miljard gulden (1,6 miljard euro) aan 'Verdragsmiddelen', meegegeven door het kabinet-Den Uyul, is veertig jaar lang gedoe geweest. Is het nou ons geld? Of is het hun geld?, mopperden achtereenvolgende Surinaamse regeringen.

Begrijpen we elkaar wel, in de twee landen op meer dan 7700 kilometer afstand van elkaar? Harry van Bommel denkt dat het wel meevalt: "We willen elkaar vaak niet begrijpen. Maar we begrijpen elkaar wel, door de gedeelde geschiedenis."

Klein Nederland
Jörgen Tjon a Fong denkt daar anders over: "We begrijpen elkaar vaak niet. Het zijn twee verschillende landen, twee verschillende culturen. Nederlanders die in Suriname komen denken vaak: dit is Klein Nederland. Want het is verwarrend. We spreken dezelfde taal, de reclameborden langs de straat zien er uit als in Nederland. Maar Nederland moet zich goed bewust zijn van de andere cultuur en de andere gewoonten. Als je daaraan voorbijgaat en Suriname als Klein Nederland beschouwt, dan ziet de Surinamer jou als arrogante Nederlander. Terwijl het in feite alleen maar onbegrip van die Nederlander is."

Staan alle harde aanvaringen over koloniaal gedrag en onbegrip over de verschillende culturen en politieke stijl in de toekomst een warmere relatie tussen Nederland en Suriname in de weg? Of blijft het voor eeuwig 'zakelijk doch betrokken'? Harry van Bommel ziet kansen voor verbetering, zij het niet direct. "De diplomatieke relatie blijft zoals nu, zolang Bouterse er is. Maar we blijven een beetje familie."

Jörgen Tjon a Fong voorspelt een verdere verwijdering: "Suriname zal zich steeds minder rekenschap geven van Nederland. Dat is gezond. Suriname zal zich meer gaan richten op de eigen Zuid-Amerikaanse regio en misschien op een warme band met China. Uit nostalgische overwegingen vind ik dat jammer, maar het is de realiteit."

Ambtenaren vangen in 1975 op Schiphol Surinamers op die naar Nederland emigreren. Beeld anp

Amsterdam - Paramaribo

Tegenover ruim 540.000 inwoners in Suriname (2012), staan ongeveer 350.000 Surinaamse Nederlanders. De helft woont in de vier grote steden van de Randstad.

De belangrijkste luchtvaartverbinding vanuit Paramaribo loopt nog altijd via Amsterdam. Tussen vliegveld Zanderij (J.A. Pengel International Airport) en Schiphol gaan jaarlijks ongeveer 130.000 passagiers heen en weer.

De enige twee vliegtuigmaatschappijen op die route, KLM/Air France en SLM/Surinam Airways, nemen ieder de helft van dat aantal reizigers voor hun rekening.

Driekwart van het aantal passagiers tussen Schiphol en Zanderij is (Surinaamse) Nederlander.

Een lang levende klacht in Suriname en onder Surinaamse Nederlanders is dat de vliegtickets op de route Paramaribo - Amsterdam te duur zijn, door gebrek aan concurrentie. Familiebezoek of het bijwonen van een begrafenis overzee loopt fors in de papieren.

Naast de intercontinentale lijn Paramaribo - Amsterdam, wordt vanaf Zanderij alleen naar Zuid- en Noord-Amerikaanse bestemmingen gevlogen.

SLM-bestemmingen buiten Amsterdam zijn: Curaçao en Aruba, de twee Guyana-buurlanden, Trinidad and Tobago, Belém in Brazilië en Miami en Orlando in de VS.

De omvang van de overzeese 'pakketten-economie' lijkt af te nemen. In 2009 zou voor 200 miljoen euro aan spullen en geld uit Nederland zijn gestuurd. De familie- en vriendenhulp zou in 2011 zijn gedaald naar 160 miljoen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden