Al twee eeuwen een betaalbaar uitstapje

De Pyramide van Austerlitz is een begrip voor generaties Utrechters. Een combinatie van sneu en heerlijk, waar arm én rijk zich graag verpoost.

Voor mijn opa - het zoontje van de smid uit de Utrechtse Sint Janshovenstraat - was het een bijna exotische bestemming; mijn vader ging er op schoolreisje; ik troggelde er als kind dubbeltjes af van mijn oom Wim, voor de speelautomaat; en als mijn vrouw en ik op zondagmiddag echt geen uitstapje met de kinderen wisten te bedenken, konden we altijd terugvallen op de Pyramide van Austerlitz, een begrip voor generaties Utrechters.

Ach ja, de Pyramide. Dat is niet alleen de naam van dat merkwaardige bouwwerk in het bos, maar ook van het horeca-etablissement met 'lunapark' en speeltuin dat er (al sinds 1879) vlakbij ligt en dat zo'n weemoedig stemmende combinatie vormt van sneu en heerlijk, van treurige knieperigheid en onbekommerd plezier. Het levende bewijs dat er veel verandert, maar niet alles.

De Pyramide, dat is een armeluisbestemming, waar stiekem ook rijkelui zich graag verpozen. Want ja: geen entree, dus voordelig! Op hoogtijdagen een van schreeuwende en huilende kinderen krioelend gekkenhuis waarover een vette patatwalm dampt en waar een man met een pet je druk gebarend een plekje wijst voor je auto. Een bezoek aan de Pyramide is nooit geheel bevredigend zonder een flesje chocomel en een wespensteek. Geeft niks. Uithuilen, snot wegvegen en hup, ga maar weer lekker spelen. Dan drinkt pappa nog een glaasje bier.

Maar vandaag, op deze frisse, zonnige doordeweekse februari-ochtend, heerst rond de Pyramide de diepe rust van de winterslaap. Wespen en parkeerwachter houden zich schuil. Het restaurant is gesloten, het lunapark (botsautootjes en een hal met speelautomaten) dicht en de terrasstoeltjes staan opgestapeld in een bakstenen gebouwtje dat onweerstaanbare herinneringen oproept aan de jaren vijftig. De ouderwetse speeltuin is, op een enkele opa met kleinzoon na, verlaten. Wonderlijk dat hier nog altijd grotendeels dezelfde speeltoestellen staan als in mijn jeugd, een halve eeuw geleden.

Het bouwwerk De Pyramide bereik ik na een wandeling van enkele honderden meters door het bos. Wie bij het woord piramide aan een echte (Egyptische) piramide denkt, moet - om teleurstelling te voorkomen - onmiddellijk zijn verwachting bijstellen. Het bouwsel dat zich aandient heeft daar niets, maar dan ook echt niets mee te maken. Goed, de vorm is die van een piramide. Maar meer dan een opgeworpen hoop klei, plaggen en zand is het niet. Dik dertig meter hoog, met graszoden bekleed en met een soort vuurtorentje bovenop. Een zeldzaam zinloos bouwsel eigenlijk. Maar dat maakt het meteen ook weer fascinerend.

Want op weinig plekken is de Franse tijd in Nederland tastbaarder dan hier. Het was de Franse generaal Marmont die hier in het begin van de negentiende eeuw de Pyramide liet bouwen. Net als veel van zijn tijdgenoten was Marmont, na Napoleons veldtocht naar de Nijldelta, in de ban geraakt van dat geheimzinnige land. Marmonts soldaten, die op de hei gelegerd waren, verveelden zich te pletter en omdat ledigheid des duivels oorkussen is, zette de generaal hen aan het werk.

Na nog geen maand was de Pyramide klaar. Als voorbeeld diende de Piramide van Cheops. Er kwam een houten uitkijktorentje op. Marmontsberg, zoals de piramide heette, stak hoog boven het uitgestrekte heidelandschap uit op wat volgens de generaal het middelpunt van Nederland was. Vanaf de top kon je, bij helder weer, Zwolle en de Zuiderzee zien liggen. Lodewijk Napoleon, de broer van de Franse leider en even koning van Nederland, veranderde in 1806 de naam in Pyramide van Austerlitz, naar het Tsjechische stadje waar Napoleon weer eens een belangrijke slag had gewonnen.

Anders dan zijn Egyptische voorbeeld bleek de Pyramide van Austerlitz niet voor de eeuwigheid gebouwd. Al snel zette de aftakeling in. De boel begon te verzakken en door grootscheepse bosaanplant raakte de kale heide vanaf het einde van de negentiende eeuw begroeid. Bomen omsingelden de Pyramide en ontnamen het zicht op en van het bouwwerk. Al voor het einde van de negentiende eeuw moest het ingrijpend worden gerenoveerd, maar het verval bleek moeilijk te stoppen.

Uit mijn jeugd herinner ik me van de Pyramide vooral de wankele, scheefgezakte betonnen traptreden en de losse leuningen. Het is een wonder dat er bij de klim (toegang: een dubbeltje) nooit iemand zijn nek heeft gebroken. Eenmaal boven viel het uitzicht altijd tegen; je wilde het liefst zo snel mogelijk terug, naar die speeltuin met de bootjeschommels en de Engelse wip.

Een jaar of twintig geleden dreigde de Pyramide geheel in elkaar te zakken. Beklimmen was nu echt te gevaarlijk geworden en het bouwwerk moest ingrijpend worden gerenoveerd. Aanvankelijk liep die operatie uit op een ramp. De oorspronkelijke uitstraling zou met onder meer het aanbrengen van graszoden in ere worden hersteld, maar de zoden verzakten en verdorden. Latere pogingen slaagden beter en nu staat de Pyramide er weer aardig bij, al zijn ook verzakte grasplaggen zichtbaar. Een kaarsrechte trap voert naar de top, maar beklimmen (een kaartje kost nu 3 euro) is er vandaag niet bij. De toegangspoort is gesloten.

Het bos is in een ruime cirkel rond de Pyramide weggekapt, zodat iets van de oorspronkelijke ervaring voelbaar wordt: een kunstmatige berg die boven het vlakke landschap uitsteekt. Veel valt er verder niet te zien of te doen. Dus loop ik maar een rondje. Er is geen mens te bekennen. De dorre bladeren van een jong boompje in de cirkel beginnen plotseling te ritselen. Een windvlaag of een boodschap van het boompje aan zijn kameraden?

Opeens verlang ik heel erg naar patatwalm, chocomel en de dubbeltjes van oom Wim. Maar een kind op schoot - betraand, warm en met bezwete haartjes - mag ook.

Naar de Pyramide

De Pyramide van Austerlitz ligt aan de Zeisterweg 98 in Woudenberg, een kilometer of vijf buiten Zeist. Parkeren is er gratis. Met het openbaar vervoer is de Pyramide het best te bereiken met buslijn 83 Zeist-Veenendaal. De entree tot de speeltuin is gratis, maar meegebrachte etenswaren mogen niet op het terras worden genuttigd. Vanuit het gebied lopen diverse, goed aangegeven wandelroutes. Op de overzichtelijke website staat alle relevante informatie over openingstijden en bezoekmogelijkheden: www.pyramidevanausterlitz.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden