Al schrijvend de puzzel leggen

De Vlaamse schrijfster Kristien Hemmerechts onderzoekt in haar nieuwe boek de werking van het geheugen. In 'Kronkelpaden van het geheugen' spaart ze ook zichzelf niet. 'Het enige hoofd waar je écht toegang toe hebt, is je eigen hoofd.'

'Wat praten Nederlanders toch hard", constateert Kristien Hemmerechts (Brussel, 1955) als we een rustig tafeltje opzoeken. Misschien doen ze dat wel omdat ze anders denken dat ze hun gesprekken vergeten, oppert haar gesprekspartner. De schrijfster heeft nóg wel een paar theorieën over de mogelijke oorzaak van ons harde praten. Hemmerechts is een echte analitica.

Haar nieuwe boek 'Kronkelpaden van het geheugen' is daar een bewijs van. Aan de hand van de tragische en bewogen geschiedenis van haar vroegere buurmeisje Mischa - ze stierf als moeder van veertig aan leukemie - maakt zij een reis langs de herinnering van directe nabestaanden, maar ploegt zij ook haar eigen geheugen om. "Ik wil als schrijver wel iets fundamenteels vangen."

In welk genre zou u dit boek plaatsen?
"Dat is niet mijn bekommernis. Ik vind de vraagstelling 'wat is fictie en wat is non-fictie' ook altijd zo eigenaardig. Dat onderscheid is niet altijd zinvol. Als je vooraf bedacht zou hebben wat Mischa overkomt - geen hond gelooft het. Ik ben enorm gefascineerd door menselijk gedrag en ik besluip dat gedrag via fictie en via non-fictie."

Ook uw eigen gedrag.
"Als schrijver kun je jezelf als onderzoek inzetten. Als studieobject. En is dat ook niet logisch? Het enige hoofd waar je écht toegang toe hebt is je eigen hoofd. Waarom dat niet gebruiken? Je moet wel de bereidheid hebben om je kwetsbaar op te stellen. Ze moeten kunnen zeggen: kijk eens, die Hemmerechts zit er helemaal naast. Alleen dan kun je dit boek schrijven."

Het geheugen pijnigen, zeggen ze vaak. Is het inderdaad een kwelling om te achterhalen hoe iets ook al weer was?
"De kwelling is niet dat je ernaar op zoek gaat, maar dat je er niet achterkomt. Terwijl je weet dat het ergens in je brein zit verstopt."

Gelukkig had u Google.
"Internet heeft onze houding tegenover kennis ingrijpend veranderd. We weten dat we toch onmogelijk alles kunnen onthouden. Het geeft een zekere rust dat Google ons collectieve geheugen is geworden."

Vanwaar dit boek?
"Nieuwsgierigheid naar het mechanisme van het geheugen. Het is je identiteit. Het is wie je bent. Geserveerd door de kok van het geheugen en vervolgens zit je ermee opgescheept. Ik voel me als mens bijna overgeleverd aan mijn geheugen. Een deel ervan is onuitroeibaar. Al denk ik wel dat je het kunt sturen. Je herinneringen zijn heel therapeutisch. Maar de vis van je herinneringen blijft in het hoofd rondzwemmen. Die kan geen therapie eruit halen."

Bent u wijzer geworden van de tocht door uw herinneringen?
"Ik was een detective, ik zocht naar sleutels. En ik ben er in ieder geval achtergekomen dat het toch de emotie is geweest waardoor je iets nog kunt oproepen. Wat je heeft geraakt blijkt bepalend, heb ik ontdekt. Daarbovenop gaan we interpreteren en dáárin gaan we nog eens subjectief van alles zitten inkleuren. Zo krijg je die verschillen binnen families; hetzelfde meegemaakt hebben, maar het je verschillend herinneren. We gebruiken dezelfde stukken van de puzzel, maar we leggen ze anders. Als je de gangen van je geheugen nagaat, zoals ik gedaan heb, dan leer je enorm relativeren. Iedereen maakt zijn eigen verhaal. En houdt daaraan vast. Vooral dat! Heel hardnekkig zijn mensen daar in. Daarom moest ik heel hard tegen de stroom inkijken. Iedereen die ik bijvoorbeeld voor dit boek sprak, zag in Mischa de engel. Maar was ze echt alleen maar een engel?"

Dat moet een confronterende vraag zijn geweest voor haar nabestaanden.
"Dit is geen veilig boek. Maar ik kan niet goed leven met ontkenning. Ik begrijp niet waarom mensen zo vasthouden aan hun eigen verhaal. Maar er is een enorme sociale druk bij de mensen om te doen alsof alles goed gaat en mooi is. Die druk moest ik negeren. Toch moet je als schrijver ook weten wanneer je moet zwijgen. Dat is wel iets wat ik van Herman (dichter Herman de Coninck, de in 1997 overleden echtgenoot van Hemmerechts, JvV) heb geleerd: ga als schrijver in alle nederigheid op de achtergrond staan. Wees een fotograaf. Je hebt het moment zelf niet gemaakt. Weet wanneer je als schrijver je mond moet houden."

Ik denk dat ik schrijf om gebeurtenissen uit te wissen, schrijft u ergens. Dat strookt niet met uw stelling dat u niet tegen ontkenning kunt.
"Ach, natuurlijk bezondig ik me er ook zelf aan. Ik denk dat ontkenning gewoon een vorm van overleven is. Liefdesrelaties werken vaak ook door een collectief verhaal. Als één van de twee daarvan afwijkt en aan een eigen hoofdstuk begint, gaat het mis."

Uw oeuvre loopt parallel met uw levensloop. Schrijft u voor uzelf?
"In de eerste plaats wel. En om niet gek te worden. Dus ga je iets een betekenis geven. Maar dat is niet alleen iets van schrijvers. Wij zijn allemaal betekenismakers. Iedereen. Neem nu seks. Wat is nu seks? Wat stelt het voor? Maar wat doen wij: wij geven een enorme betekenis aan seks. Dat doen we niet bij kakken. Zo maak ik ook mijn eigen verhaal waar ik mijn betekenis aan geef. Maar wel een fundamentele betekenis, hè. En het moet geloofwaardig zijn. Ik lees wel eens boeken waarvan ik denk: poe. Vooral als het gaat over dood en bevalling denk ik bij sommige romans soms: dit is te bedacht, wat een onzin. Zulk soort fictie heeft ook niks noodzakelijks. Daarom schrijf ik, uit noodzaak. En omdat ik behoefte heb aan communicatie, dat is mijn zwakke plek. Ik geef dit boek aan de wereld en dan hoop ik dat het mensen prikkelt. Dat het een uitnodiging is aan de lezer om zelf ook over hun geheugen na te denken."

Kronkelpaden van het geheugen. Kristien Hemmerechts. Uitgeverij De Geus, Breda. 315 bladzijden, € 21,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden