Al overbodig voor de voltooiing?

Reportage | Na jaren heibel is de Westermoskee in Amsterdam eindelijk klaar. Maar nu is de vraag: zijn er wel genoeg gelovigen?

Op een paar meter afstand van patisserie Piri Reïs aan de Amsterdamse Baarsjesweg leggen bouwlieden de laatste hand aan een rij koepels. Kletterend gereedschap. Nu de Westermoskee in Amsterdam - bekend van drie decennia fraude en rechtszaken - de voltooiing nadert, wordt er ook op zaterdagmiddag doorgewerkt. In casco staat het godshuis er. Voor het interieur wordt nog altijd druk gecollecteerd.

In de naastgelegen patisserie is het wel spic en span, van de vitrines met baklava en Turks fruit tot de goudkleurige plafonnières en barokke lampjes. Uitbater Akif Diken vult de rustige uren met een officieuze nevenfunctie. "Ik ben voor de helft pleinwachter", grijnst de uitbater. "Wie iets wil weten over de Westermoskee komt naar mij."

Straks moet er een fiks bedrag binnenkomen voor de exploitatie van de moskee: imam, hypotheek, nutskosten, onderhoud, dat kan oplopen tot 20.000 euro per maand. Krijgt de moskeevereniging dat geld wel bij elkaar? Van meet af aan is er scepsis over de kapitaalkracht van de initiatiefnemers van de Westermoskee. De Turkse islamitische federatie Milli Görüs, die aan de wieg staat van de moskee, moet het gebouw wellicht afstaan om een goede toekomst te garanderen. Volgens Het Parool zou Diyanet, een onderdeel van het Turkse ministerie van binnenlandse zaken, interesse hebben. Diyanet kocht onlangs een leegstaand winkelpand naast de Westermoskee, wat werd gezien als een flirt. Volgens Akif Diken zegt die aankoop niets. "Er is geen vechtpartij, hoor."

Voor de gewone bezoeker maakt het weinig uit van wie de moskee wordt. Theologisch en ideologisch zitten de twee organisaties op dezelfde lijn. "Diyanet en Milli Görüs hebben dezelfde bron van licht", zegt Akif Diken. "Maar ze hebben ieder hun eigen kleur." Hij voegt toe: "Met Milli Görüs krijg je wel meer dynamiek." Zij die graag Diyanet als eigenaar zien, denken dat dat voor stabiliteit zorgt.

De eerste generatie Turkse migranten heeft voor de bouw veel geld ingezameld. Dat weet oud-ambtenaar en immigratiespecialist Jan Mahmood Beerenhout nog goed. Hij was als voorzitter van de Ambtelijke Werkgroep Religieuze Voorzieningen van de gemeente Amsterdam jarenlang betrokken bij de bouw. "Van heimwee stikkende Turkse vrouwen hebben alle gouden armbanden bij elkaar gesprokkeld voor hun eigen moskee", zegt hij. "Maar hun kinderen maakt het niet veel uit. Die gaan minder naar de moskee, of ze gaan net zo gemakkelijk naar de Marokkaanse moskee, als die dichterbij is."

Dat geldt ook voor Fadel Anouk (40). Hij zit aan tafel in de patisserie. "Ik ben wel moslim, in mijn hart. Maar ik bid niet altijd."

Naast hem zit Dikens vrouw, Elisabeth (50). Of zij ook naar de moskee zal gaan? "Ik bid wel, meestal thuis zoals veel moslimvrouwen. Als de moskee open is zal ik zeker langs gaan om te bidden." Het voordeel van thuis bidden is de rust, zegt Elisabeth. "Maar: gezamenlijk bidden is beter."

Fadel: "Ik ben geestelijk nog niet klaar voor bidden in de moskee. Je moet dat blijven doen als je eenmaal begint. Dat kan ik niet waarmaken, weet ik, daarom begin ik er nog niet aan."

Elisabeth: "Hij weet niet wat hij mist. Maar het moment dat hij gaat bidden komt dichterbij."

Fadel: "Het is alsof je blind wordt geboren: ik weet niet wat ik mis. Maar bidden is ook een sport, je blijft er soepel van. Je kunt trainen wat je wilt, maar geloof me: bidden is de beste sport die er is."

Elisabeth: "Sommige bewegingen in het gebed zijn vergelijkbaar met yogaposes. En je maakt er ook je hoofd mee leeg."

Fadel: "Je zet een knop uit, en je bent gericht op God. Je kijkt niet naar links of rechts, je bent met God."

Elisabeth: "Je gaat niet even in je ogen wrijven. Focus, daar gaat het om."

Fadel zucht. Hij kijkt door het raam uit op de gevel van de moskee. "Het is zo'n prachtig gebouw, daar wil je wel bidden. Het is verleidelijk, hoor. Ook voor mij."

Prachtig is het gebouw inderdaad, vindt ook Jan Mahmood Beerenhout. "Maar het geld voor de exploitatie krijgt het moskeebestuur nooit bij elkaar. Je moet dan minstens 2000 fors betalende lidmaten vinden. Die zijn er niet."

Bidden, dat is waar de moskee voornamelijk toe dient. Een enkeling komt elke dag vijf keer maar veel bezoekers alleen op vrijdagmiddag. De meeste Turkse moslims bidden een kilometer verderop, aan de Rozengracht. Het is de vraag of er voor hen wel extra gebedsplaatsen nodig zijn in de stad. Beerenhout denkt van niet. "Het gebouw is veel te groot", zegt hij, "Turkse grootheidswaan. Over iets als een simpel marktonderzoek is nooit nagedacht."

In de Fatih-moskee aan de Rozengracht loopt het in ieder geval geen storm. Het was de eerste moskee in de hoofdstad. Een van de nestors, Bahri Kog (66), vertelt dat er naar het vrijdaggebed gemiddeld vier- à vijfhonderd mensen komen. "Vroeger waren het soms drieduizend. Tot op straat was het dan helemaal vol."

Voor uitstroom van gelovigen naar de Westermoskee is Kog niet bang. En ook Ahmet Arslantas niet, die net de moskee binnen komt lopen. "Ons krijg je daar niet heen", lacht hij. "Al opent er naast mijn deur een nieuwe moskee, dan kom ik nog hierheen. Sommigen komen hier al 30 jaar, helemaal vanuit Slotervaart."

Ahmet (28) komt hier zelf elke dag, nu een jaar of vier. Koffie drinken, poolen. "Ik had een keer niks te doen, een vriend nam me mee." Hij laat de kelder zien, die tegelijk jeugdhonk en daklozenopvang is. "Mensen zijn hier aardig en lief voor elkaar. Geen rare roddels enzo. Als je naar een theehuis gaat is dat wel anders."

Goed, hij zal misschien een keer naar de Westermoskee gaan. "Om eens iets anders te zien." Hij werpt een blik op de klok. Gebedstijd. Een man of 30, vooral ouderen, beweegt zich naar de gebedsruimte. Arslantas knikt. "Tijden veranderen. Jongeren bidden niet meer zoveel."

Over de theologische en ideologische richting van de Westermoskee is nog niets te zeggen. Oud-ambtenaar Jan Mahmood Beerenhout: "Wij zijn in Nederland gewend om kerken op te delen aan de hand van theologische geschillen, zoals: sprak de slang nu wel of niet tegen Eva? Maar bij moskeeën werkt dat heel anders. Moslims in Nederland zijn vrijwel stuurloos en uitermate versplinterd qua nationaliteit, taal, en ontwikkelingsniveau."

Van de gemeente Amsterdam moest de Westermoskee een progressief gebedshuis worden. Dat werd zelfs officieel vastgelegd, scheiding van kerk en staat of niet. Beerenhout: "Het was een dode letter, want de gemeente kan dat soort eisen helemaal niet stellen." Achteraf vindt hij het 'wel vreemd', maar hij deed zelf ook alsof zoiets gebruikelijk is. "Bij de moskee dachten ze dat ik een belangrijke ambtenaar was. Dan bulderde ik: 'Anders sodemieteren we je het land uit!' Wisten zij veel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden