Al-Jazeera spreekt Engels, maar Amerika luistert nog niet

De tv-zender Al-Jazeera English heeft er door de onrust in de Arabische wereld veel kijkers bij gekregen. In de Verenigde Staten is hij maar mondjesmaat te zien. Het is een propagandazender en de spreekbuis van Osama bin Laden, klinkt het daar al snel.

Het zijn geen prettige beelden die de tv aan de muur in First Cup Cafe je voorschotelt bij de ochtendkoffie. Huilende mensen drommen om een lijkkist die door de straat wordt gedragen: een begrafenis in Gaza, van een man die werd gedood door het Israëlische leger.

En dat terwijl elk Amerikaans tv-netwerk een licht verteerbare ontbijtshow in de aanbieding heeft. Daarin doen de zoveelste sneeuwstorm die over de VS trekt en de overspannen strapatsen van acteur Charlie Sheen de gebeurtenissen in het Midden-Oosten concurrentie aan. Als ze het buitenlandse nieuws al niet helemaal verdringen.

Juist daarom is Simerat Nega, eigenares van het café, zeker van haar zaak: ¿Hier staat Al-Jazeera aan, van de ochtend tot de avond¿, zegt ze tussen het klaarmaken van sandwiches door. ¿Die geeft je het nieuws uit heel de wereld, niet alleen uit Amerika. zoals je van CNN meestal krijgt.¿

Dat ze uit Ethiopië komt, heeft er ook wel mee te maken. ¿We willen bijhouden wat er in die regio gebeurt.¿

First Cup Cafe staat in Washington DC. Heel de wereld komt langs in de Amerikaanse hoofdstad en vermoedelijk heeft Simerat Nega ook daarom Al-Jazeera English op de kabel. 2,4 miljoen huishoudens, waaronder die van leden van het Congres en hun staf, kunnen het nieuws zien, gebracht vanuit het perspectief van 'de rest van de wereld'. En horen en zien hoe daar over Amerika wordt gedacht.

Buiten Washington is dat heel anders. De grote kabelmaatschappijen, als Comcast en Time Warner, en leveranciers van satelliet-tv DirecTV en Dish bieden honderden kanalen, van nieuws- tot kookzenders, maar besloten stuk voor stuk bij de lancering van het Engelstalige Al-Jazeera in 2006, er hun vingers niet aan te branden.

Misschien komt daar de komende weken verandering in, hoopt men in het Amerikaanse hoofdkwartier van Al-Jazeera in K Street in Washington - de straat waar ook veel lobbyisten kantoor houden. Van daaruit trekken niet alleen verslaggevers van Al- Jazeera het land in om Amerika te laten zien aan 100 miljoen kijkers elders, maar vecht het bedrijf ook voor toegang tot de bevolking van de VS.

Het wordt geholpen door de gebeurtenissen in het Midden-Oosten. De omwenteling in Egypte leidde ertoe dat er vijfentwintig keer meer belangstelling was voor de uitzending van Al-Jazeera English via internet. Een week later was het nog altijd tien keer meer. Volgens Al-Jazeera gaat het om miljoenen nieuwe kijkers en de helft van hen komt uit de VS.

Dat baart grote zorgen in een ander kantoor in Washington, een paar metrostations verder. Daar staan ook tv-schermen, maar die dienen niet om het eigen product te laten zien, zoals bij Al-Jazeera. Ze zijn er om kritisch te volgen wat anderen doen. Cliff Kincaid is er hoofdredacteur van Accuracy in Media, een organisatie die al tientallen jaren waakhond wil zijn tegen media die niet neutraal, maar vooringenomen (lees: links) verslag geven. In een artikel op de website aim.org betoogt Kincaid deze week dat de verslaggeving van Al-Jazeera Amerikaanse levens heeft gekost en nog zal kosten. Door terroristenhand.

¿Het is geen legitieme nieuwsorganisatie, Al-Jazeera wordt betaald door de emir van Katar¿, licht hij toe. ¿De zender is opgericht om het Midden-Oosten in chaos te storten. Al-Jazeera English net zo goed als de Arabische versie. De Engelse versie dient moslims en Arabieren te bereiken die geen Arabisch spreken. We hebben hier pas nog een Saoediër gearresteerd die aanslagen wilde plegen, onder andere op de vorige president van het land.¿

Kincaid vergelijkt het toestaan van de uitzendingen van Al-Jazeera English met Tokyo Rose, de zoetgevooisde stem van de Japanse propaganda in de Tweede Wereldoorlog. ¿We zijn nu ook in oorlog. Dit slaat dan toch nergens op?¿

Voor veel Amerikanen is Al-Jazeera de zender die na de aanslagen van 11 september Osama bin Laden spreektijd gaf, als die zijn videoboodschappen de wereld instuurde. Donald Rumsfeld, minister van defensie onder George W. Bush, noemde het ronduit een propagandazender.

Kincaid ziet een bewijs voor de perfide rol van Al-Jazeera in de arrestatie en veroordeling in Spanje van een verslaggever van het station, Taisir Alloeni, in 2005. Hij en zijn werkgever houden vol dat Alloeni alleen maar zijn werk deed - bijvoorbeeld toen hij Bin Laden interviewde in Afghanistan in oktober 2001. Toch werd hij, samen met enkele tientallen anderen, veroordeeld voor hulp aan een terroristische organisatie.

¿Er zijn ook recente voorbeelden die laten zien dat het geen gewone nieuwszender is¿, zegt Kincaid. ¿De aanranding in Caïro van een Amerikaanse tv-verslaggeefster, Lara Logan, heeft Al-Jazeera totaal verzwegen. Daar zijn zelfs de linkse commentatoren die de laatste weken om toelating van de zender riepen, flink boos over.¿ Inderdaad legde de The Washington Post Al-Jazeera daarvoor over de knie. Het verweer van de redactie dat ze de privacy van Logan wilden respecteren, zoals haar werkgever CBS had gevraagd, werd weinig overtuigend gevonden.

Toch lijkt het erop dat het Al-Jazeera English gaat lukken. In vooraanstaande kranten en op websites, van Time tot Salon, verschenen oproepen om een einde te maken aan die beschamende verbanning van de Amerikaanse tv-schermen. Een kleine vierduizend mensen klikten een advertentie aan op de site van Al-Jazeera waarmee ze een verzoek naar hun kabelmaatschappij stuurden.

Afgelopen week begon het front te kraken: kabelmaatschappij Comcast, een van de grootste, ontving afgevaardigden van de zender. De Amerikaanse leiding van Al-Jazeera kon een paar dozen met afgedrukte e-mails meenemen om te laten zien hoe graag de klanten de zender willen.

Want daar gaat het allemaal om. Zelfs Cliff Kincaid van Accuracy in Media pleit niet direct voor een verbod, hij vertrouwt op het gezonde verstand van de Amerikanen en hun kabelmaatschappijen. ¿Die hebben zelf in alle vrijheid besloten dat ze de zender niet willen.¿

Maar hij laat een deurtje open voor overheidsingrijpen, waar het door Republikeinen beheerste Huis van Afgevaardigden misschien wel voor voelt. ¿De VS hebben al eerder een Arabische zender verboden, Al-Manar, omdat die het terrorisme steunt. Volgende week begint afgevaardigde Peter King, voorzitter van de commissie voor binnenlandse veiligheid, hoorzittingen over het gevaar dat uitgaat van radicale moslims in de VS. Ik hoop dat hij daar ook Al-Jazeera bij betrekt.¿

In First Cup Cafe toont het scherm het praatprogramma 'Riz Khan', gemaakt door de gelijknamige Brits-Pakistaans-Indiase presentator. Hij heeft drie gasten. Een hoogleraar islamstudies verdedigt de Pakistaanse wet die de doodstraf zet op godslastering: als de rechters maar goed zijn en een menselijk oordeel vellen. Een mensenrechtenadvocate legt uit dat er met wetten die op basis van het geloof worden aangenomen één groot probleem is: je kunt ze zo moeilijk afschaffen. Een jonge journaliste, Shehrbano Taseer, geeft commentaar op basis van haar persoonlijke ervaring. Haar vader, gouverneur Salmaan Taseer van de Pakistaanse provincie Punjab, werd om zijn kritiek op die wet in januari vermoord. ¿De verantwoordelijkheid ligt nu bij ons¿, zegt ze, recht de camera inkijkend, de zwarte haren los over de schouders. ¿We hebben niet meer de luxe om te zwijgen.¿

'Ultralinks' Burlington eiste dat Al-Jazeera op kabel bleef

Naast Washington is Al- Jazeera in de VS alleen nog op de kabel in Toledo in Ohio en in Burlington in Vermont. In Burlington (40.000 inwoners) dreigde daar in 2008 alweer een einde aan te komen, toen het contract verliep. Het werd een politiek strijdpunt in het voor Amerikaanse begrippen ultralinkse Vermont.

¿We deelden onze klanten mee dat Al-Jazeera zou verdwijnen en dat leidde tot openbare bijeenkomsten¿, vertelt directielid Amber Thibeault van Burlington Telecom. ¿Wij zijn een gemeentebedrijf, we zijn verplicht die te organiseren.

¿De voorstanders van Al-Jazeera vonden dat het een kwestie van vrije meningsuiting was. De tegenstanders verwezen naar Al-Kaida, terrorisme, onthoofdingen op tv. Een overgrote meerderheid vroeg ons om het station te houden.¿

Dat de kabelmaatschappij een overheidsbedrijf is, heeft Al- Jazeera zeker geholpen. Thibeault: ¿Wij moeten winst maken, maar ook naar onze klanten luisteren. Als je bij Comcast klant bent en je schrijft een brief dat je Al-Jazeera wilt kunnen zien, belandt die vermoedelijk in de prullebak.¿ Dat het kabelnet niet van gisteren is, hielp ook: glasvezel tot aan de voordeur. ¿Dat geeft ons een oneindig aantal kanalen. Bij de meeste kabelbedrijven zit het netwerk vol. Dat geeft je een sterk argument als je iets niet wilt.¿

'Ultralinks' Burlington eiste dat Al-Jazeera op kabel bleef

Al sinds zijn oprichting in 1996, stuit Al-Jazeera vooral in het Westen op een berg scepsis. Van meet af aan verdacht menigeen de satellietzender ervan een propagandamachine te zijn voor islamisten en terroristen. De zender - de eerste die de hele Arabische wereld van nieuws voorzag - maakte immers naam met het uitzenden van videoboodschappen van Osama bin Laden, en het inzoomen op bloedige misstanden in het Midden-Oosten.

Het lot van de Palestijnen stond van meet af aan hoog op het nieuws-prioriteitenlijstje van de zender, maar de berichtgeving erover zou volgens critici eenzijdig en partijdig zijn, zeker op de Arabische versie van de zender. Bovendien zou Al-Jazeera kampen met censuur - geïnstigeerd door de emir van Katar, de geldschieter op de achtergrond. Die zou bevriende Arabische regimes liever niet in verlegenheid gebracht zien.

De zender zelf heeft altijd gesteld dat hij een niche vult die opengelaten wordt door grote westerse nieuwszenders, door aandacht te besteden aan het lot van gewone mensen in ontwikkelingslanden - in het Midden-Oosten natuurlijk, maar ook in Afrika en Azië. Aan de journalistieke kwaliteiten van de verslaggevers zou bovendien niet getwijfeld hoeven worden: met name Al-Jazeera English kocht veel van hen weg bij prominente westerse nieuwszenders als de BBC.

Niettemin kwam de kritiek niet alleen uit het Westen: ook autoritaire Arabische regimes moesten weinig van de zender hebben. In onder meer Tunesië, Irak en Marokko werd Al-Jazeera de afgelopen jaren gedwongen zijn lokale kantoor sluiten - vanwege 'steun aan terroristen' bijvoorbeeld. In feite maakten de plaatselijke autocraten zich zorgen over de politieke bewustwording die Al-Jazeera met zijn berichtgeving en soms opmerkelijk heftige discussieprogramma's introduceerde. Door Al-Jazeera was de Arabische burger niet langer afhankelijk van de gecensureerde staatsmedia, en dreigde mondiger te worden.

Niet toevallig blijkt Al-Jazeera nu een van de grote aanjagers van de huidige revolutiegolf. Vooral in Tunesië kan de rol van de zender niet onderschat worden: de uitzendingen met Facebook-filmpjes uit het land zelf maakten inwoners bewust van wat zich in eerste instantie lokaal afspeelde. Zo verspreidde de opstand zich op den duur naar hoofdstad Tunis, en de rest is geschiedenis.

Iets soortgelijks gebeurde in Egypte. Weliswaar miste Al-Jazeera de eerste dagen van protest, omdat de zender druk bezig was met het onthullen van de Palestine Papers (documenten over de vredesonderhandelingen tussen Israël en de Palestijnen). Maar daarna ging het met volle kracht vooruit - ondanks dat de zender zijn kantoor tijdens de opstand moest sluiten, verslaggevers werden mishandeld en uitzendingen geblokkeerd. Via een omweg was Al-Jazeera te zien, onder andere op grote schermen op het Tahrir-plein.

De lakmoesproef voor de onpartijdigheid en openheid van de nieuwszender moet echter nog komen: als de volksopstand landen in de Golf echt bereikt, en wie weet Katar zelf.

Iris Ludeker

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden