Al eeuwenlang een omstreden grensland

Oekraïne voelt als Rusland.

Wie in Kiev door de onderaardse gangen schuifelt van het holenklooster (Petjerska Lavra, rond 1000 na Chr.) en in het halfdonker de overleden monniken van het vroege orthodoxe christendom van nabij bekijkt, kan niet anders dan die conclusie trekken.

Kiev, de 'moeder aller Russische steden', heeft zijn naam te danken aan de Slavische prins Kiï. Kiev-Rusland, zoals het heette, zou kort daarna uiteenvallen in allerlei koninkrijkjes, maar zijn uitstraling maakte het tot de wieg van de Russische cultuur en tot de bakermat van het grote Russische Rijk. De Santa Sofia-kathedraal uit 1037 illustreert het grote belang van de stad in die tijd.

Maar Oekraïne is ook een grensland - de letterlijke vertaling. Het is een uiterst vruchtbare regio met glooiende heuvels vol graan in het westen en grondstoffen in het oosten. Het is bij uitstek een slagveld, waar in de 13de eeuw de Tataren overheen stormden en de macht van de koninkrijkjes braken. Kiev zelf werd door hen in 1240 grotendeels verwoest, waarna de orthodoxe metropoliet zijn toevlucht zocht in Moskou. Enkele eeuwen later wisten legers onder aanvoering van Litouwse edelen de Tataren terug te drijven - zij bleven uiteindelijk nog wel op de Krim - waarna Oekraïne een fluïde grenszone werd tussen Rusland en wat later Polen zouden heten - een grensland dat af en toe ook nog werd binnengevallen door de Turken.

Het westen van Oekraïne begon zo deel uit te maken van Midden-Europa, bestuurd vanuit Krakau. Er kwam een Uniate Kerk - loyaal aan de paus maar met een orthodoxe liturgie - en later rukte het katholicisme op. Op vergelijkbare wijze groeide er de invloed van het Pools op de Oekraïense taal. Het voelt er als Midden-Europa.

In dit omstreden grensland floreerden de kozakken, gevreesde boerenstrijders die grenzen bewaakten maar later zelf plundertochten organiseerden richting het westen en het zuiden - tot en met Constantinopel. De belangrijkste werd Bogdan Chmelnitski, die in 1654 het steeds machtiger Russische Rijk als bondgenoot koos. De oostelijke delen van Oekraïne kwamen zo onder Russisch gezag, terwijl het westen in de 18de eeuw nog overging naar het Habsburgse Rijk om na 1918 weer opgenomen te worden in Polen. Pas in 1939 kwam dat deel eveneens bij Rusland - inmiddels bekend als SovjetUnie. Oekraïne bleef daarna één tot de Unie in 1991 uiteenviel en het als onafhankelijke staat verderging.

De bevolking heeft zwaar geleden onder de voortdurende strijd, de pogroms en ander geweld. Vaak waren binnenvallende machten verantwoordelijk, vaak ook kozakken en Oekraiense nationale bewegingen. Oekraïne is ook het land waar in de jaren dertig de sovjetleiders miljoenen de dood injoegen door de landbouw te collectiviseren en het graan te roven. Het is een van de grote trauma's van het land.

VERVOLG VAN PAGINA 13

Breder dan de Unie

Oekraïne, letterlijk 'aan de rand', zal altijd het grensland van Rusland blijven. Is een gelijkwaardige relatie mogelijk?

,,Dat zal van Rusland afhangen. Momenteel leeft in Rusland het ideaal om de Sovjet-Unie te laten herleven onder een andere naam, in een ander jasje. President Poetin gaat te veel om met de dictators uit de voormalige sovjetrepublieken en laat hierdoor zijn houding beïnvloeden.

Onze toekomstige president moet op zijn beurt zorgen dat een onafhankelijke houding door het Kremlin niet als fundamentele bedreiging wordt gezien. Wij moeten heel veel aandacht geven aan onze verhouding met Rusland. Oekraïne was nooit anti-Russisch en we mogen niet toelaten dat antiRussische sentimenten hier gaan domineren. Onze relatie loopt door deze crisis schade op, maar in mijn ogen geen blijvende. Ook in het oosten koesteren Oekraïners het idee van Oekraine als zelfstandige natie.”

Welke rol speelt Oekraïne's roerige verleden bij het zoeken naar een eigen identiteit? Neem de Tweede Wereldoorlog, of Grote Vaderlandse Oorlog, zoals die in Oekraïne heet.

,,Tijdens de oorlog diende het grootste deel van de Oekraïners in het sovjetleger. Dat deden ze niet voor Oekraïne als natie, maar voor Stalin. Bijna heel Oekraïne is bezet geweest door de Duitsers. In het westen vocht het Oekraïens partizanenleger van bijna zeshonderdduizend man op twee fronten: tegen de Duitsers en tegen het Rode Leger. Dan was er het deel van Oekraine dat bij Duitsland wilde horen. Onze collaboratie en actieve deelname aan de holocaust is een van de pijnlijkste vragen over ons verleden waarmee we in het reine moeten komen. Op dit moment is het een blokkade voor de toekomst.

Deze gespletenheid is ook aanwezig in de Baltische staten en in Polen. Ook in dit opzicht zijn wij Europees. Voor Centraal-Europa leeft altijd de vraag: komen de Russen of komen de Duitsers en hoe reageren we daarop? Dat heeft ons lot bepaald. Onze samenleving heeft nog niet besloten over de historische 'status' van het Oekraïens partizanenleger. De veteranen, van wie de laatsten nog in leven zijn, zweven tussen 'bosbandieten', 'patriotten' en 'verraders'. Hun strijd is erkend noch veroordeeld. Het parlement zou dit vraagstuk moeten aanpakken.

Mijn idee is dat de ontwikkeling van ons historisch geheugen ook een taak is voor de toekomstige president. Een zware taak en hij kan het niet alleen:

'Eén man in het veld is geen strijder'. Ik maak geen geheim van mijn politieke keus. Het spreekt mij aan dat Viktor Joesjtsjenko in zijn omgeving veel mensen heeft die niet bang zijn voor deze vragen. Tot voor kort hadden wij niemand in de kringen van de macht om deze dialoog mee aan te gaan.”

Wendelmoet Boersema Joeri Androechovitsj (1960, IvanoFrankivsk) is auteur van vier romans, waaronder 'Moskoviade' (1993), een fantasmagoria over zijn studietijd in Moskou. In 2003 verscheen de essaybundel 'Het laatste territorium', over Oekraïne in de jaren negentig. 'Mijn Europa' (2004, samen met Andrzej Stasiuk) verscheen in Duitsland bij Suhrkamp Verlag en is vertaald in het Roemeens, Frans en binnenkort Spaans.

Naschrift redactie: dit is de integrale versie van een artikel waarvan gisteren per abuis alleen het laatste deel in de krant is afgedrukt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden