Al die zogenaamde cultuurcritici kijken nooit eens naar de feiten

©Thinkstock Beeld
©Thinkstock

Sebastien Valkenberg over het waanidee dat Nederland 'zich terugtrekt achter de dijken'.

'Nederland is bezig zich terug te trekken achter de dijken.' Grote kans dat u denkt te kunnen raden van wie deze waarschuwende woorden afkomstig zijn of tenminste uit welke hoek ze komen. Van D66-leider Alexander Pechtold natuurlijk, of anders van een gelijkgestemde geest die zich teweer stelt tegen het huidige kabinet in het bijzonder en het euroscepsis in het algemeen.

Fout. Het zinnetje komt van L.C. Biegel, tot zijn afscheid als wetenschappelijk medewerker verbonden aan de Faculteit van Politieke en Sociale Wetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. Opmerkelijk is het jaar waarin hij zijn uitspraak deed: 1989. Pim Fortuyn hield zich bezig met de invoering van de ov-studentenkaart en Geert Wilders was verbonden aan de Sociale Verzekeringsraad. Nationalisme en populisme waren nog besmette termen en Nederland was overtuigd eurofiel. En dan toch dat verwijt van navelstaarderij.

Schijnbaar deugde het ruim twintig jaar geleden ook al niet. Wat moeten we daar nu van vinden? Op zijn minst relativeert Biegels diskwalificatie van weleer de talloze klaagzangen die je momenteel aantreft op de opiniepagina's. Daar komt het er telkens weer op neer dat we anno 2011 ruimdenkend kosmopolitisme zouden hebben ingeruild voor bekrompen egoïsme. Of nog erger: xenofobie.

Graag dus iets meer terughoudendheid in het gebruik van grote woorden om het heden te desavoueren. Voor zulke sweeping statements zonder veel empirische onderbouwing reserveert de Groningse filosoof Martin van Hees de term 'tijdgeestdenken'. Neem een maatschappelijk fenomeen, roep dit uit tot hét kenmerk van de hedendaagse samenleving en voilà: je bent cultuurcriticus.

Opvallend is het beperkte reservoir aan motieven waaruit het tijdgeestdenken put. L'Histoire se répète - dat is het gevoel dat je bekruipt bij lezing van veel maatschappelijke diagnoses. Zo ook als we worden gekapitteld wegens provincialisme. Zelfs het woordgebruik is in al die jaren amper veranderd: de dijken waar we ons achter zouden verschuilen deden het twintig jaar geleden al goed en ook nu nog maakt men gretig gebruik van dit beeld.

Mooi is het beeld zeker, maar dit maakt nog niet dat het dus waar is. Het helpt ook al niet dat terugtrekkende beweging van Nederland zelden wordt toegelicht. Men vindt het voldoende om erop te wijzen dat de PVV in het parlement zit en dat onze houding jegens Europa stevig is bekoeld. Op zichzelf is met deze beide constateringen weinig mis. Maar kun je hieruit afleiden dat Nederland zich afzijdig houdt van het wereldtoneel en liever niet wil weten wat er over de schutting plaatsvindt? Lijkt me niet. Uiteindelijk draagt Nederland gewoon bij aan het Europese noodfonds, zij het schoorvoetend. Of moet dit ook nog blijmoedig en goedgemutst gebeuren als je in aanmerking wil komen voor de titel 'kosmopoliet'?

Is het dan helemaal niet mogelijk om kritiek te leveren zonder te vervallen in tijdgeestdenken? Jawel, maar cruciaal is dat dit gebeurt op basis van feitenmateriaal Als je daar oog voor hebt, is het beeld van de in zichzelf gekeerde Nederlander moeilijk overeind te houden. Een paar wapenfeiten. Gullere gevers als zich elders een ramp heeft voorgedaan zijn zeldzaam en er is nauwelijks een humanitaire missie te bedenken waar Nederland níet op de een of andere manier bij betrokken is geweest.

Sterker nog, híer gaan de echte politieke debatten de afgelopen jaren over, aldus Syp Wynia in een recent artikel in Elsevier. Ga maar na waar de laatste kabinetten veelal over vielen. Dat waren internationale dossiers als Srebrenica (kabinet-Kok II) of Uruzgan (kabinet-Balkenende IV). Wat een verschil met vroeger toen nationale kwesties de grootste struikelblokken bleken, zoals onenigheid over het omroepbestel (kabinet-Marijnen) of de grondpolitiekcrisis (kabinet-Den Uyl). Je zou de betrokkenen haast provincialisme verwijten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden