Al die levens zijn belangrijk

Chinese landarbeiders in 1973, nog onder Mao. Anders dan voor deze 'grote leider', telt voor Yiyun Li elk mensenleven. ( FOTO ANP )

Politiek speelt in de verhalen van Yiyun Li een ondergeschikte rol. De moed van haar personages schuilt vooral in hun heldhaftige pogingen er dagelijks het beste van te maken. Dat het Chinezen zijn, doet minder ter zake.

Anders dan je zou verwachten bij een Chinese die in Amerika woont en niet meer gehinderd wordt door de censuur in haar vaderland, zijn de boeken van Yiyun Li geen politieke statements. Het is haar te doen om de heldhaftigheid waarmee gewone mensen, niet per se Chinezen, zich door het leven slaan. In haar onlangs vertaalde verhalenbundel ’Een heel leven later’ ligt de nadruk op het persoonlijk leven van de personages. Al wordt dat indirect bepaald wordt door de politieke context.

Zo wordt de zoon van Lao Da uit ’Kaki’s’ het slachtoffer van een corrupte ambtenaar – of misschien van een rechter, de boeren uit het verhaal weten het verschil niet. En terwijl die zijn verhaal stukje bij beetje uit de doeken doen, gemoedelijk kletsend onder een boom in het dorp, bespreken ze een dilemma dat ze in een democratisch land waarschijnlijk niet zouden hebben. Zullen ze in deze droge tijd wel gaan protesteren bij het district, of kunnen ze maar beter gewoon afwachten, al betekent dat misschien dat ze van honger sterven?

Het enige verhaal in deze bundel dat in China misschien niet eens geschreven, in elk geval niet uitgegeven had kunnen worden, is ’Onsterfelijkheid’. Daarin laat de schrijfster de succesvolle filmcarrière van een Mao-dubbelganger uit een klein dorpje parallel lopen aan de succesverhalen van de hofeunuchen die het dorpje in vroeger tijden leverde, in het bijzonder de levensloop van één jongen, die helemaal geen eunuch had moeten worden, maar nadat hij zichzelf gecastreerd had de succesvolste van allemaal werd – in een niet na te vertellen wending krijgt Li het zo voor elkaar Mao Zedong, de grote Chinese leider, te castreren, niet met een mes maar met literatuur.

Dankzij Li’s grote compassie voor haar personages komen we heel dicht bij de levens van deze gewone Chinezen, en hun moedige pogingen er toch maar het beste van te maken. Kleine, veelzeggende momenten haken zich daarbij vast in je geheugen. Zo is de lerares in ’Liefde op de markt’ verslaafd aan zonnebloempitten. Een doodgewone snack, nog onschuldiger dan drop of chips denk je, tot de politie de zaak binnenvalt waar de vrouw de pitten altijd koopt: de eigenaar van de winkel had opium in zijn waar gedaan, om klanten vast te houden. De lerares, die het allemaal ziet gebeuren, begint na te denken – net als de lezer.

In Li’s eerste roman, ’Verschoppelingen’, wordt het leven van de hoofdpersonen wél omvergegooid door de politiek, en zijn de gevolgen voor iedereen ook ernstiger.

Het verhaal speelt zich af rond twee executies. Een jonge vrouw, vroeger fanatiek communistisch, wordt geëxecuteerd wegens vermeende contrarevolutionaire activiteiten; een maand later krijgt een tweede jonge vrouw, voorheen de trouwe stem van het regime, ook de kogel. Ze zou betrokken zijn bij het organiseren van een demonstratie. Deze twee executies vormen de spil van het boek, het begin van alle gebeurtenissen en het einde. De eerste executie zet gebeurtenissen in gang die uiteindelijk leiden tot een tweede, waarbij de levens van bijna alle personages worden geruïneerd. Deels is dat de schuld van het regime, maar deels is het ook gewoon domme pech, en onbegrip van de maatschappij.

In de loop van het boek worden alle gezinnen uit elkaar gerukt, voor zover ze dat niet al waren. De echtelieden Gu verliezen hun dochter, en hun huwelijk brokkelt af. Bashi’s grootmoeder sterft (zijn ouders waren al respectievelijk dood en vertrokken). De gehandicapte Nini, uitgekotst door haar ouders, sticht een gezin met Bashi, die door iedereen met de nek wordt aangekeken - maar ook hun geluk wordt door de werkelijkheid ingehaald. Zevenjarige Tung wordt de held die hij droomde te worden, maar ten koste van zijn vader. En de Hua’s – zij straatveegster, hij morgenster – hebben al hun zeven geadopteerde vondelingetjes (allemaal meisjes, natuurlijk) af moeten staan. Aan het eind van het boek zijn deze ’verschoppelingen’, die het liefst tot het einde van hun dagen rond blijven zwerven, de enigen die er nog een beetje goed vanaf komen.

Aan al deze mensen geeft Yiyun Li een stem, een achtergrond, en een toekomst (als die voor ze is weggelegd). En niet alleen aan hen. We kijken ook door de ogen van helikopterpiloot die de organen van de geëxecuteerde jonge vrouw vervoert, we zien hoe het verder gaat met de timmerlieden die de kast maken voor de tv die de man van de steromroepster krijgt voor bewezen diensten, en af en toe zoomt Li uit om te vertellen hoe zomaar wat mensen hun ochtend doorbrengen – al die levens, die in het grote geheel weinig gewicht in de schaal leggen, maar voor de mensen zelf van het allergrootste belang zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden