Akihito maakt keizerschap weer iets aardser

Japanse keizer Akihito tijdens zijn toespraak op de Japanse televisie. Beeld EPA

Serene rust is de norm achter de slotgracht rond het keizerlijk paleis in Tokio, maar vandaag voltrok zich daar een historisch spektakel. Keizer Akihito (82) gaf in de tweede televisietoespraak van zijn leven te kennen dat hij vreest door ouderdom zijn werk niet goed meer te kunnen doen. Omfloerst, termen als 'abdicatie' meed hij zorgvuldig, maar toch vrij duidelijk vroeg Akihito aan de politiek: gun mij een pensioen.

Daarmee zet Akihito zijn zoon kroonprins Naruhito (56) in de startblokken om het keizerschap over te nemen. Hoewel nog volstrekt onduidelijk is wanneer het zover is en hoe de procedure zal lopen, een troonsafstand is immers al tweehonderd jaar niet voorgekomen.

Ondanks zijn blauwe bloed geldt Naruhito als benaderbaar en iemand waarmee men in kleinere kring een goed gesprek kan voeren. Naruhito gaat dan ook waarschijnlijk verderop het pad dat zijn vader insloeg: een wat warmer en menselijker keizerschap.

Koerswijziging
Tot het einde van de Tweede Wereldoorlog hadden keizers in Japan een goddelijke status. Keizer Hirohito, de vader van Akihito, was de laatste heerser die zich daarop liet voorstaan. Als mythische figuur gaf hij leiding aan oorlogskabinetten, die uiteindelijk leidden tot de verwoesting van Japan. Toen hij in augustus 1945 in een radiotoespraak de overgave aankondigde, was dat voor de meeste Japanners de eerste keer dat zij de stem van hun keizer hoorden, in wiens naam meer dan twee miljoen landgenoten sneuvelden op de slagvelden van Azië en de Pacific.

Nadat Akihito in 1989 keizer was geworden, kwam hij met een voorzichtige koerswijziging. In Japan ging hij vaak op werkbezoek en sprak met gewone mensen over hun problemen. Die lijn zal Naruhito, een sportfan, waarschijnlijk doorzetten. Ook laat Naruhito zich geregeld zien bij internationale fora, met koning Willem-Alexander deelt hij een interesse voor watermanagement.

Tijdens die publieke taken behoedt de keizerlijke hofhouding, wars van experimenten, de keizer als symbool van de staat voor verrassingen. Maar ook achter de slotgracht zwaaien deze ambtenaren de scepter. Vaak lag Naruhito met hen in de clinch, vooral als het om zijn gezinsleven ging.

Mannelijke opvolger
Naruhito's echtgenote, prinses Masako, stond volgens aanhoudende geruchten onder grote druk van de hofhouding om een mannelijke troonopvolger te baren. Die zoon kwam er nooit en Masako raakte in een langdurige depressie. Voor Naruhito was het reden om tijdens een persconferentie in bedekte termen uit te halen naar de hofhouding. Het laat zien dat Naruhito er niet voor terugdeinst voor zichzelf en zijn gezin (het paar heeft een dochter) op te komen, ondanks weerstand uit paleiskringen.

Conservatieve aanhangers van het keizerlijk huis gruwen van dit soort individualisme aan het hof, maar het keizerlijk huis zullen ze publiekelijk nooit afvallen. Het keizerschap zien zij als een bijzonder voorrecht; de keizer is de hoeder van een eeuwenoud systeem en de personificatie van de band tussen staat, volk en de goden - de mythologische basis van Japan en het keizerlijk huis.

Zo'n 80 procent van de Japanners steunt de wens van de keizer om afstand te doen van de troon.

Hoe gaat het nu verder?
Premier Shinzo Abe steunt keizer Akihito: "De regering kijkt serieus naar zijn diepgevoelde gedachten en zal hard nadenken over wat nu te doen". Ook politieke partijen zeggen begrip te hebben voor Akihito's wens om het rustiger aan te gaan doen. Maar hoe het nu verder moet, weet eigenlijk niemand. De Japanse wet biedt geen ruimte voor troonsafstand. Een wijziging van de keizerlijke hofhoudingswet, die de erfopvolging regelt, zal premier Abe willen voorkomen.

Rond de eeuwwisseling werd gesproken over een aanpassing van deze wet, met het oog op mogelijke vrouwelijke troonsopvolging bij gebrek aan een mannelijke pretendent. Maar die discussie verzandde in eindeloze studiecommissies, waarbij conservatieven verandering zoveel mogelijk blokkeerden. De Japanse regering kijkt naar de mogelijkheid om een speciale wet te maken die eenmalig een abdicatie regelt, melden bronnen aan het dagblad Yomiuri Shimbun.

Of zo'n wet er kan komen zonder eindeloos debat en studie is nog maar de vraag. In 2006 werd de moeizame discussie over de vrouwelijke troonsopvolging vanzelf opgelost toen voor het eerst in veertig jaar een prinsje werd geboren: Hisahito, kind van Akihito's jongere zoon Akishino.

Keizer Akihito zal vast hopen dat hij niet hoeft te wachten tot Moeder Natuur de kwestie over zijn vervroegde troonsafstand zelf regelt.

Troonsbestijging vol mystiek en rituelen
Het bestijgen van de Chrysantentroon gaat niet met een simpele eedaflegging voor het parlement, met een vrolijke boottocht langs feestende onderdanen als toetje. In Japan bestaat het ritueel uit drie stadia, die de relatie tussen land, volk en de keizerlijke afstamming van de zonnegodin symboliseren.

Direct na het overlijden van zijn vader ontvangt de keizerlijke troonpretendent de 'drie heilige schatten van Japan'; een zwaard, een ketting en een spiegel. De spiegel, symbool van wijsheid en eerlijkheid, gaf de eerste mythologische keizer, de zonnegodin Amaterasu, aan haar kleinzoon bij het bestijgen van de troon.

Dagen of zelfs weken later volgt een tot in detail georkestreerde troonsbestijging, waarbij de premier namens het volk zijn aanhankelijkheid betuigt.

Het laatste deel is de Daijo-sai-ceremonie, waarbij de nieuwe keizer in een zijden wit gewaad een spiritueel nachtelijk samenzijn beleeft met zonnegodin Amaterasu.

Deze ceremonie is omgeven met mystiek en rituelen. In zijn eentje op een mat in een kamer offert de nieuwe keizer speciaal geteelde rijst aan de zonnegodin en eet daar vervolgens zelf ook van. Op die manier bevestigt de nieuwe keizer zijn 2500 jaar oude bloedband met Amaterasu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden