Naschrift

Ahmed Kathrada (1929-2017), boezemvriend van Mandela, gedijde in de schaduw

Ahmed Kathrada Beeld AFP
Ahmed KathradaBeeld AFP

Ahmed Kathrada is vandaag op 87-jarige leeftijd overleden. Hij was een van de beroemdste anti-apartheidsstrijders van Zuid-Afrika, maar vond het toch geen enkel probleem om in de schaduw van zijn vriend Nelson Mandela te staan.

De Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsheld Ahmed Mohamed Kathrada oogde al wat fragiel tijdens een interview bij hem thuis, twee jaar geleden. Maar zijn ogen glommen nog altijd van enthousiasme wanneer hij het over het belang van vrijheid en rechtvaardigheid had. En ze straalden werkelijk zodra het gesprek over zijn overleden vriend Nelson Mandela ging.

Kathrada stierf vanochtend op 87-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Johannesburg. Begin maart was hij daar opgenomen. Doktoren ontdekten een bloedprop in zijn hersenen. Ze opereerden hem. Maar de nasleep van de operatie overleefde ‘oom Kathy’ niet.

Vriendschap

In zijn ruime maar sobere flat in het hart van Johannesburg herinnerden een hoop foto’s en attributen aan zijn vriendschap met Mandela. De twee zaten ruim 26 jaar gevangen, waarvan het grootste deel samen op Robbeneiland. Mandela en Kathrada behoorden tot de acht ANC-leiders die in 1963 tijdens het zogenaamde Rivonia-proces werden veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf vanwege hun verzet tegen de apartheid.

Toen Kathrada na het interview op de foto moest, stelde hij met bijna kinderlijk enthousiasme voor op die foto een portret van hem en Mandela in zijn handen te houden. Het tekende zijn bescheidenheid. Kathrada gaf zijn hele leven aan de vrijheidsstrijd, maar vond het, toen die strijd eenmaal was gewonnen, volstrekt niet erg om in de schaduw van zijn wereldberoemde kameraad te staan.

Kathrada kwam op 21 augustus 1929 ter wereld in Schweizer-Reneke, een dorp in het noorden van Zuid-Afrika. Zijn familie had Indiase wortels. Dat maakte dat hij tijdens de vanaf 1948 ingevoerde apartheid net iets meer rechten had dan zwarte Zuid-Afrikanen, maar nog altijd vele malen minder dan witte landgenoten.

Ook voor de invoering van de apartheid was Zuid-Afrika een raciaal gesegregeerd land. Kathrada besloot daar al in 1941, op 12-jarige leeftijd, tegen in opstand te komen. Hij sloot zich aan bij een communistische jongerenorganisatie en het South African Indian Congres. Enkele jaren later ontmoette hij Walter Sisulu en Mandela. De eerste zou uitgroeien tot een soort vaderfiguur voor de jonge ‘Kathy’, Mandela zou hij als een oudere broer gaan zien.

Van de zeven leiders die tijdens het Rivonia-proces tot levenslang werden veroordeeld en gevangen zaten op Robbeneiland is met de dood van Kathrada alleen de minder bekende Andrew Mlangeni nog over. Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Elias Motsoaledi, Walter Sisulu en Nelson Mandela stierven al eerder. De achtste veroordeelde, Denis Goldberg, leeft ook nog, maar zat nooit vast op Robbeneiland. Zijn witte huidskleur maakte dat hij zijn straf in een andere gevangenis moest uitzitten.

Leven op Robbeneiland

Tijdens zijn gevangenschap op Robbeneiland behaalde Kathrada vier universitaire diploma’s. Maar het leven was er zwaar. Kathrada vertelde in interviews vaak hoe hij en zijn medegevangenen om half vijf opstonden om vervolgens acht uur te werken in een steengroeve. Hun cellen waren klein. Vijftien jaar lang zagen ze geen krant, volgden ze geen nieuws. Ze mochten in het begin maar twee brieven per jaar aan het thuisfront sturen. De binnenkomende post werd hevig gecensureerd.

“Toch probeerden we positief te blijven”, vertelde Kathrada in zijn appartement. Sisulu noemde Kathrada in die periode een ‘toren van kracht’ en een inspiratie voor andere gevangenen. “We bleven ervan overtuigd dat we ooit vrij zouden komen, maar dachten niet na over de details. We hadden bijvoorbeeld nooit durven dromen dat Mandela op een dag president van Zuid-Afrika zou zijn.”

Mandela werd dat wel, in 1994, als eerste zwarte Zuid-Afrikaan ooit. “Dat was het moment waarop ik mij voor het eerst écht vrij voelde”, legde Kathrada uit. Vijf jaar ervoor kwam hij vrij uit de gevangenis. “Maar pas op die dag van Mandela’s inauguratie was mijn bevrijding definitief.”

Kathrada trad in 1994 toe tot het ANC-bestuur en nam voor die partij zitting in het parlement. Mandela benoemde hem bovendien tot zijn parlementair adviseur. De president roemde Kathrada’s immer sterke mening en scherpe inzichten. “Al gaan die soms ten koste van mijzelf”, gaf Mandela toe. “Maar Kathy bezit ook een groot gevoel voor humor en medemenselijkheid.”

Anti-apartheid

Snel na zijn vrijlating in 1989 ontmoette Kathrada de 22 jaar jongere, witte anti-apartheidsactiviste Barbara Hogan. Ze trouwden. Kinderen kreeg Kathrada niet. De laatste jaren van zijn leven zette hij zich vooral in voor zijn liefdadigheidsstichting. Ook publiceerde hij boeken, zette hij zich blijvend in voor anti-racismeprojecten en probeerde hij de herinnering aan de anti-apartheidsstrijd levend te houden. Niet voor niets noemde Mandela hem een belangrijke bron voor het collectieve historisch geheugen. “Kathy probeerde altijd al alles te analyseren en te begrijpen”, stelde Mandela.

Tekst loopt door onder afbeelding

Ahmed Kathrada naast het portret van kameraad Mandela in het gebouw van de Nelson Mandela Foundation in Johannesburg, Zuid- Afrika Beeld EPA
Ahmed Kathrada naast het portret van kameraad Mandela in het gebouw van de Nelson Mandela Foundation in Johannesburg, Zuid- AfrikaBeeld EPA

Kathrada hield er niet van zichzelf voortdurend op de borst te slaan. Zijn onverschrokken moed in zijn jonge jaren vertaalde zich in een bijna aandoenlijke gemoedelijkheid toen hij ouder werd. Zo bleek uit een documentaire ter ere van zijn 85-jarige verjaardag dat niemand hem tijdens het kijken van zijn favoriete soapserie, stipt elke dag om zeven uur, mocht storen. En hij vertelde in dezelfde film met een glimlach dat hij zijn toetje het liefst voor de hoofdschotel opat. “Want het leven is kort.”

Alleen als het om de politieke situatie in zijn land ging, bleef hij tot het eind van zijn leven fel. Zo schreef hij anderhalf jaar geleden een open brief aan de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma, leider van Kathrada’s eigen ANC, met daarin de dringende oproep “naar de wens van het volk te luisteren en af te treden als president”. Het zou niet de laatste keer zijn dat hij kritiek uitte op Zuma.

Jongeren

Ook stelden veel Zuid-Afrikaanse jongeren hem enigszins teleur, gaf hij toe in het interview bij hem thuis. Hij vond de jeugd te onverschillig. “Jongeren genieten van alle vrijheid die zij nu hebben, maar velen weten niet hoe die vrijheid tot stand is gekomen. Ze lijken niet te begrijpen dat het genot van vrijheid met belangrijke verplichtingen komt. Vrijheid kwam niet uit de lucht vallen. Daarvoor is door anderen gevochten, mensen hebben er enorme offers voor gedaan, sommigen zijn er zelfs voor gemarteld of vermoord. De verantwoordelijkheid die rust op de schouders van de jeugd is groot. Natuurlijk dienen ze te genieten van hun vrijheid, maar ze hebben ook de plicht die vrijheid actief te beschermen. Voor henzelf, hun ouders én voor het land als geheel.”

Hij haalde diep adem. In zijn ogen was het vuur van de onverschrokken verzetsstrijder eventjes terug te zien. Maar hij nam vervolgens weer uiterst rustig en vriendelijk afscheid. “Zou je misschien de opname van dit interview naar me willen opsturen”, vroeg hij. “Ik probeer alles, elk artikel en elk interview, over de anti-apartheidsstrijd te archiveren. Opdat het niet vergeten wordt.”

Lees ook: Vrijheid komt met verplichtingen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden