Review

Agent in robot leert ons over de mens

Nee, eenvoudig te doorgronden is het niet allemaal. Maar fascinerend is het wel, als je je maar gewonnen geeft. Agenten, robots, computers, vormen, taal - allemaal spelen ze een hoofdrol in een experimentele tentoonstelling in het provinciaal fotomuseum te Antwerpen. En alles draait daarbij uiteindelijk toch weer om de mens en de intermenselijke communicatie. Hoe maken we ons verstaanbaar voor elkaar, en wat verandert er als we ons verplaatsen? En wat als we dan ook nog eens doof blijken te zijn?

Zo'n agent maakt als het ware een kruistocht, vertelt Inge Koch, medewerkster van de Antwerpse expositie 'Laboratorium'. Thuis achter de computer gezeten kunnen 'uitvinders' via Internet (www.talking-heads.csl.sony.fr) zelf een agent fabriceren, hem een naam geven en een paar woorden leren. Daarna maakt hij een reis langs een route die zijn uitvinder zelf kan bepalen, bijvoorbeeld Antwerpen - Parijs - Brussel. Die reis is niet alleen voor de spelende mens interessant, maar geeft ook de filosoof stof tot nadenken.

De agent kruipt bij zijn eerste stop in een robot en gaat vervolgens een gesprek aan met andere agenten. De agenten en de robots hebben elkaar nodig: zonder de agenten zijn de robots geestloze machines, zonder de robots kunnen de agenten niets zien en niet communiceren.

In Antwerpen zijn de robots in de expositie 'Laboratorium' te bewonderen. Het zijn niet echt de wezens die bekend zijn uit science-fictionfilms: een computer verbonden met een camera, meer is zo'n robot niet.

De camera's 'kijken' naar een bord waarop verschillende figuren zijn geplakt. Een collega-agent van je eigen agent - met een naam als Joseph K, Elvis of R2D2 - kijkt via een andere camera naar hetzelfde bord met figuren. Hij benoemt een voorwerp op het bord - in Antwerpen kun je de robots echt horen spreken - waarna je eigen agent probeert of hij dat voorwerp op het bord kan vinden. Als hij hetzelfde voorwerp uitkiest, is 'het gesprek' een succes en is de kans groot dat ze het gebruikte woord een belangrijke plaats in hun woordenschat geven.

Wie de agenten in verwarring wil brengen, kan de vormen waar ze naar kijken veranderen, en nagaan of ze er dan nog steeds uitkomen. Leuker nog - al is dat waarschijnlijk niet de bedoeling - is het om zelf voor de camera's te gaan staan en uit te zoeken of ze een naam hebben voor die vreemde vorm.

Na zijn bezoek aan Antwerpen stuur je de agent bijvoorbeeld naar Parijs, waar hij waarschijnlijk de nodige taalproblemen krijgt. Verder zorgen zaken als belichting ervoor dat hij daar moeite heeft met vormen die hij eerder wel kon benoemen.

Als hij zijn ronde over de wereldbol heeft gemaakt, komt de agent weer thuis. Daar kun je hem vermanend toespreken: hij vertoont alle vormen die hij tijdens zijn reis heeft gezien, waarna het mogelijk is om hem namen daarvoor te leren, zodat hij de volgende keer beter voorbereid op pad gaat. Ook blijkt dan dat hij onderweg het nodige heeft opgestoken van zijn collega-agenten: hij heeft zijn woordenschat verrijkt met vreemde woorden als 'gunawu', 'vunuvuli' en 'wogglesplat'.

Een kinderspel voor grote mensen? Dat ook, maar bedenker Luc Steels, hoogleraar artificiële intelligentie aan de Universiteit Brussel, meent dat er meer aan de hand is.

Steels doet met deze robots een onderzoek naar de menselijke intelligentie en de menselijke taal. Vroeger bestond de indruk dat voor zulk onderzoek 'alleen maar' de menselijke geest nagebouwd moest worden in een computer, waarna de experimenten konden beginnen. Van die gedachte zijn de filosofen en andere onderzoekers teruggekomen.

Gesteund door de theorie van de filosoof Wittgenstein, naar wie Steels ook verwijst, gingen ze er vervolgens van uit dat verschijnselen als taal en intelligentie alleen maar te begrijpen zijn door de interactie van een mens, of in dit geval een computer, met de omgeving: daarom zijn die robots nu zo druk aan het praten en kijken.

Misschien is het mogelijk om door die kwetterende robots iets meer te leren over de menselijke intelligentie en taal: hoe leren we taal, hoe ontstaan nieuwe woorden en wat zorgt ervoor dat het ene woord overleeft en het andere niet?

Wie zijn agent even in de steek wil laten, kan een paar verdiepingen lager een 'kunstzinnige herhaling' zien van het experiment: 'Suprasegmental' is een 'informeel onderzoekscentrum gewijd aan de studie van taal en taalachtige fenomenen in kunst'.

De dove kunstenaar Joseph Grigely heeft een serie briefjes aan de muur gehangen, waarop boodschappen staan die mensen gebruiken om een 'gesprek' met hem te voeren: 'Do they have Merlot?' (Hebben ze Merlot?), 'Are you taking pictures of my breasts? (Neem je foto's van mijn borsten?) en 'Are you serious?' Koch, medewerkster van het 'Laboratorium': ,,Die briefjes zijn faits divers. Je krijgt het gevoel dat je het leven van de kunstenaar kunt binnenstappen.''

Die indruk wordt nog versterkt door een stoel waar de jas van de kunstenaar over hangt. Met een kop koffie, die Koch namens de kunstenaar aanbiedt, kan de bezoeker vervolgens plaatsnemen op die stoel en verschillende boeken over communicatie raadplegen.

Als de bezoeker zijn koffie op heeft, kan hij in een nabijgelegen kantoorpand het vervolg van de expositie opzoeken. De kans is groot dat de argeloze bezoeker van het 'Laboratorium' eerst belandt bij een Vlaamse bouwonderneming of een computerbedrijf. Als hij dan eindelijk is aangekomen bij de expositie, blijkt die deze keer niet veel te verschillen van de bouwonderneming: de bezoeker treedt binnen in een enorm kantoor, met bruine vloerbedekking, waar knipperende computers, ratelende machines en andere kantoorprothesen bij elkaar liggen alsof er een bom is ontploft: de structuur van het kantoor, die bij de bouwonderneming nog zo vanzelfsprekend leek, is hier op zijn kop gezet.

De bezoeker van de expositie vindt er zijn weg wel, en herkent de scheefstaande computer, een apparaat waar hij straks misschien voor de rest van de dag mee verbonden is. De pratende robots, die moeten maar niet in dit kantoor komen: de kans is groot dat er bij hen een Babylonische spraakverwarring ontstaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden