Afwerpen, die pamfletten

Een Zuid-Koreaanse activist dropt met een luchtballon duizenden dvd's van de komische film 'The interview' boven Noord-Korea. Niks nieuws. De eerste ideeën voor propagandabombardementen ontstonden al in de achttiende eeuw.

Vrijwel direct na de uitvinding van de luchtballon zagen verschillende mensen de militaire mogelijkheden van deze noviteit. De Nederlandse arts en onderzoeker Jan Ingenhousz, tijdens zijn werkzame leven vooral in Engeland en Oostenrijk actief, toonde zich in een brief aan de Amerikaanse politicus/wetenschapper Benjamin Franklin van 2 januari 1784 optimistisch. Met ballonnen was het niet alleen mogelijk om explosieven boven elkaars legers af te werpen. Hetzelfde kon je doen met propagandamateriaal. Ingenhousz voorzag een einde aan alle oorlogen. Want met het luchtwapen erbij zou de wederzijdse afschrikking zo groot zijn, dat niemand meer de vrede in de waagschaal zou durven stellen. En als monarchen het toch op de heupen zouden krijgen, moesten ze hun disputen voortaan maar in onderlinge duels uitvechten.

Het door Ingenhousz voorspelde einde aan alle oorlogen bleek een illusie. De militaire toepassing van de luchtballon liet echter niet lang op zich wachten. Vier maanden na de brief van de Nederlander aan de Amerikaan richtten de Fransen een Compagnie d'Aérostiers op en weer een half jaar later kwam er een École Nationale Aérostatique.

De 'luchtmobielen' werden voor het eerst ingezet tijdens de Slag bij Fleurus in 1794. Britse, Oostenrijkse en Nederlandse troepen probeerden daar vergeefs te voorkomen dat de Fransen Charleroi innamen. Die zetten luchtballonnen in om een beeld te krijgen van de vijandelijke troepenbewegingen. Communicatie bleef wel een probleem. Want in de lucht zien wat er gebeurde, was mooi, maar hoe kwam die informatie vervolgens bij de beslissers op de grond terecht? Een oplossing werd gevonden tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog door ballonnen te laten opstijgen met een lange telegraafkabel.

Het luchtwapen deed nog geen direct vernietigend werk. Pogingen van de Denen in 1807 om de Britse vloot vanuit de lucht aan te vallen mislukten, net als Russische 'luchtaanvallen' op Franse troepen in 1812. Zelfs in de Frans-Duitse oorlog (1870-1871) werd de ballon vooral ingezet als middel tot verkenning en voor het vervoer van mensen en post uit het belegerde Parijs. Wel wist een schutter in een Pruisische ballon een Franse ballon neer te halen.

Tijdens de Frans-Duitse oorlog werd wel een ander deel van Ingenhousz' profetie bewaarheid: propagandamateriaal kwam uit de hemel vallen. De Fransen wierpen vanuit ballonnen boodschappen uit boven de troepen van hun vijand. De Duitstalige teksten moesten duidelijk maken dat de Fransen hoe dan ook alle aanvallen zouden trotseren en dat indringers hun dood tegemoet gingen. Bovendien werd de militairen ingepeperd dat oorlog enkel haat en wraakzucht opleverde. Alleen dwaze volkeren bleven elkaar "voortdurend wurgen voor het plezier en de trots van hun koningen". Of deze propaganda enig effect had, is onduidelijk. In elk geval leden de Fransen een smadelijke nederlaag.

De Eerste Wereldoorlog gaf het luchtwapen pas echt een prominente plek tussen de militaire middelen. In het begin werd nog met de ietwat onhandige zeppelins gewerkt, maar later tijdens het conflict konden met mitrailleurs uitgeruste jachtvliegtuigen en bommenwerpers hun verwoestende werk gaan doen.

Mede omdat ook die nauwelijks beweging konden krijgen in de statische fronten in het westen, probeerden zowel de Geallieerden als de Centralen hun tegenstanders met (dikwijls vanuit de lucht gedropte) propaganda te demoraliseren. De troepen die de boodschappen opraapten, zagen hoe hun leiders belachelijk werden gemaakt, welke successen de tegenstander had geboekt en dat na overgave een humane behandeling wachtte. De Geallieerden waren net iets bedrevener in propaganda. De Britten wisten bijvoorbeeld een aantal van hun grootste schrijvers in te schakelen voor dit doel.

De Duitse veldmaarschalk Paul von Hindenburg uitte in kleine kring zijn zorgen over het psychologische effect dat dit soort gif had onder zijn troepen. Hij liet op 6 september 1918 een bericht uitgaan naar de Duitse manschappen. Ondanks het numerieke overwicht van de tegenstander waren ze volgens Von Hindenburg niet met conventionele wapens alleen te verslaan. Dus greep de vijand naar andere methodes. Soldaten dienden op hun hoede te zijn voor de valse geruchten die soms met tienduizenden per dag werden afgeworpen boven de Duitsers om tweespalt te zaaien en het moreel te breken.

De precieze bijdrage van de luchtpropaganda aan de nederlaag van de Centralen valt niet na te gaan. Het middel werd daarna in elk geval blijvend in ere gehouden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden zeker honderden miljoenen pamfletten afgeworpen. Ook tijdens de Koude Oorlog en daarna (de Golfoorlogen, de strijd tegen Islamitische Staat) werd geprobeerd om troepen te overtuigen van de zinloosheid van gevechten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden