Afval omgezet in levenskunst

De verzamelwoede van zijn moeder vormde de basis van een nieuwe voorstelling van de Chinees Song Dong: confronterend en meeslepend.

Uitgeknepen tubes tandpasta, plastic doppen van flessen, oude schoenen, kleren, speelgoed, lege balpennen en aanstekers, vogelkooitjes, huisraad, smoezelige knuffels, platenspelers... Kolommen zouden vollopen, als we alle spullen noemen waarmee bijna de hele bovenverdieping van het Groninger Museum is vol gestouwd. Alles wat er staat en ligt, is op het eerste gezicht rijp voor de afvalcontainer. Maar de voorwerpen zijn met zoveel zorg en liefde gerangschikt en gesorteerd naar functie, dat het wel schatten lijken.

Er gaat een bijzonder verhaal schuil achter 'Waste Not - Verspil niets'. Zo heet deze verzameling spullen die het klapstuk is van de tentoonstelling van de Chinese kunstenaar Song Dong (Peking, 1966). Hij geldt als een van de belangrijkste Chinese kunstenaars van dit moment. Song Dong maakte deze installatie samen met zijn moeder, Zhao Xiangyuan. De meer dan tienduizend voorwerpen die erin zijn verwerkt, komen allemaal uit haar huis.

Zhao kwam uit een welvarende familie, die het na de oprichting van de Volksrepubliek China in 1949 en het begin van de communistische heerschappij zwaar te verduren kreeg. Gedreven door de communistische spreuk Wù jìn qì yòng (Waste not) werd Zhao aangezet tot zuinigheid. Die spaarzaamheid groeide uit tot een ziekelijke verzamelwoede. Ze wilde niets weggooien, ook niet toen de tijden beter werden. Toen het huis na het overlijden van haar echtgenoot in 2002, dicht dreigde te slibben, grepen Song Dong en zijn zus in.

Zhao weigerde haar spullen op te ruimen, tot haar zoon voorstelde om er samen met haar een kunstwerk van te maken. Dat vond ze goed. "Het was dus toch nuttig om die dingen te bewaren", was haar triomfantelijke reactie. Zhao overleed in 2008, nadat ze van een ladder viel toen ze een gewonde vogel probeerde te redden.

Sterke familiebanden

Nu ligt haar nalatenschap in Groningen. Je kunt er uren naar kijken, naar al die spullen die niet alleen nauw verbonden zijn met het dagelijkse leven en de tradities van een doorsnee Chinese familie. Ze weerspiegelen ook de ontwikkeling van China in de afgelopen vijftig jaar. De liefdevolle manier waarop Song Dong samen met zijn moeder de voorwerpen rangschikte, verwijst naar de sterke familiebanden.

Ook zou je in Waste Not een aanklacht kunnen lezen tegen de consumptiemaatschappij en verspilling van grondstoffen. Er zitten zoveel lagen in dit werk. Maar wat overheerst is toch vooral de verwondering over de rol die kunst - zelfs als ze gemaakt is van waardeloze materialen - kan spelen, om te reflecteren op het leven.

Ook elders in de tentoonstelling laat Song Dong zien dat hij er een meester in is om alledaagse belevenissen en voorwerpen zo te vervlechten met zijn kunst, dat ze voor iedereen herkenbaar zijn. Zo maakte hij een video van zijn vader, die lang uit beeld was. Eerst was hij steeds op zakenreis, later werd hij beschuldigd van contrarevolutionaire praktijken en naar een heropvoedingskamp gestuurd.

Toen hij na jaren terugkwam, was Song Dong 'blij en angstig tegelijk'. Om de kloof te overbruggen wilde hij zijn vader aanraken, maar die wilde dat niet.

Song projecteerde daarom in een film die hij had gemaakt van zijn vader, zijn eigen hand op diens borst.

Verlies, vergankelijkheid en vluchtigheid zijn belangrijke thema's in zijn werk. Soms heel concreet: zo heeft hij een kopie gemaakt van zijn eerste huisje in een hutong (steeg) in Peking, dat als zoveel andere traditionele huizen is gesloopt om plaats te maken voor torenflats en ringwegen. Hij heeft het ingericht met spullen die zijn moeder bewaard had. Op de tentoonstelling duiken ook tientallen kistjes op waarop hij de huisnummerplaatjes heeft gemonteerd van gesloopte huizen. In de metalen kistjes stopte hij spijkers en gruis van de verdwenen huizen. Het is alsof je langs een eindeloze rij grafstenen loopt.

Performances

Song Dong werd traditioneel opgeleid in de schilderkunst. Maar na de protesten op het Tiananmenplein in 1989 stopte hij abrupt met schilderen. Hij switchte naar voor Chinese begrippen experimentele kunstvormen als performances en installaties.

Op de tentoonstelling zijn foto's en video's te zien van zijn voorstellingen. In 'Breathing' ligt de kunstenaar op een vrieskoude avond veertig minuten op zijn buik op het Plein van de Hemelse Vrede. Met zijn warme adem creëert hij een tijdelijk ijslaagje op de koude stenen. De volgende ochtend is het weg. Alleen de foto's die hij ervan maakte, zijn er nog.

Naast deze subtiele verwijzing naar de vluchtigheid van het bestaan, komen ook grote maatschappelijke problemen en ecologische rampen voorbij. Om te laten zien hoe Chinezen hun leefomgeving verpesten, maakt Song Dong eetbare landschappen van Chinese lekkernijen als varkensvlees, zalm en vissekoppen, en bouwt steden van koekjes en zoetigheden. Vervolgens filmt hij hoe die in een paar minuten worden verzwolgen door een gulzige massa, met eetstokjes en met hakmessen. Een zaal verder wordt de bezoeker zelf op de proef gesteld met een wereldkaart opgebouwd uit duizenden snoepjes. Je mag ervan eten zoveel je wilt. Confronterend en meeslepend. Song Dong, onthoud zijn naam.

HHHHH

Song Dong, Life is Art, Art is Life, t/m 1 november in het Groninger Museum

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden