'Afstandelijke betrokkenheid is Coetzee's kracht'

De Zuid-Afrikaanse schrijver en Nobelprijswinnaar J. M. Coetzee is 70 geworden. Hij is tot en met maandag in Nederland. Voor het Coetzee-festival in De Balie, maar vooral ook om ’Braakland’ van Compagnie Dakar te zien. Het theaterstuk van regisseuse Lotte van den Berg is geïnspireerd op Coetzee’s werk.

’Amsterdam heeft gewoon geen braakliggend stuk land meer. Waar je ook zoekt. En áls je het tegenkomt dan is het of vervuild of beschermd.” Regisseuse Lotte van den Berg zit achter het stuur van een gammele maar nog altijd trouw dienstdoende Mercedes 300 Transport Diesel uit 1979. Toerend van het Amsterdamse Westelijk havengebied naar het stadscentrum valt inderdaad weer eens op hoe ieder stukje grond in de hoofdstad is benut. „Hier is elk plekje vergeven, ieder lapje land gereguleerd. Het was dan ook een hele zoektocht om een locatie te vinden voor ’Braakland’. Ik heb heel wat rondjes in en om de stad gereden om uiteindelijk bij dat ene stukje grond in het havengebied uit te komen. Een interessante onderneming omdat het iets zegt over een land. Alles een bestemming geven is kenmerkend voor het drukke Nederland en hoe zijn inwoners met de ruimte omgaan.”

Dat de voorstelling (oorspronkelijk uit 2004 en al op tal van plekken in de wereld vertoond) nu pas naar Amsterdam komt, heeft volgens Van den Berg naast het gebrek aan ruimte ook te maken met het culturele klimaat van de hoofdstad. „Ik vind Amsterdam erg op zichzelf gericht. De stad investeert bovendien niet zo snel in buitenprojecten zoals ’Braakland’. Dat valt me wat tegen.”

Maar de belangrijkste reden om het stuk juist nu te programmeren is het Coetzee-festival dat tot en met zondag in de Amsterdamse cultuurtempel De Balie plaatsheeft, ter ere van het feit dat de Zuid-Afrikaanse schrijver dit jaar 70 is geworden. ’Braakland’ is namelijk geïnspireerd op drie boeken van Coetzee: ’IJzeren tijd” (1990), ’Wereld & wandel van Michael K.’ (1984) en ’In Ongenade’ (1999). Boeken die iets in Van den Berg wakker maakten.

„Braakland is geínspireerd en niet gebáseerd op die titels. Het is geen letterlijke vertaling van Coetzee’s boeken naar het podium, zo moet je het niet zien. Het is een eigen interpretatie, een op zichzelf staande uitbeelding van de thema’s die in die drie boeken doorklinken.” Niettemin zijn Coetzee’s thema’s van zichzelf rijk genoeg. Vaak bevatten ze het relaas van mensen die ervoor kiezen om niet terug te slaan in de gewelddadige omgeving waarin ze leven. „Zowel het harde, het onvermijdelijke als de zachte kant van Coetzee spreken me zo aan. Hij schrijft met een soort afstandelijke betrokkenheid. Dat vind ik zijn kracht. Ik kan me ook wel voorstellen dat hij nauwelijks interviews geeft. Coetzee hoeft zijn werk niet uit te leggen.”

Volgens Van den Berg is er in de uitvoering van het stuk sinds 2004 nauwelijks iets veranderd. „Er is door de jaren heen een pool van 16 acteurs ontstaan, waarvan steeds 9 man Braakland spelen. Negen figuren die ronddwalen op vergeten land en zich overgeven aan de wetten van leven en dood, zonder daartegen in het geweer te komen. Doordat er iedere keer onder verschillende weersomstandigheden wordt gespeeld, is elke uitvoering toch steeds weer anders en levendig. De voorstellingen duren ook nooit exact even lang. Gemiddeld ongeveer een uur. Soms is het langer soms korter.”

En Coetzee komt kijken. De Nobelprijswinnaar voor de literatuur van 2003 is naar verluidt niet zozeer naar Amsterdam gekomen om zijn verjaardag met de Nederlandse lezers te vieren – zijn verjaardag was al in februari. Nee, Coetzee is vooral vanuit zijn woonplaats in Australië naar hier gekomen om het stuk van Lotte Van den Berg en haar artistiek leider Guido Kleen (die het idee aandroeg) te zien. „De internationale voorstellingen van ’Braakland’ en wellicht ook de goede kritieken zijn zijn uitgevers en agenten kennelijk opgevallen. Hij schijnt er erg nieuwsgierig naar te zijn en ik verheug me erop om hem te ontmoeten.”

Coetzee zal dan zien dat het Van den Bergs stuk is, waar wel degelijk ook zijn handtekening onder staat. Dat is althans de reactie die Van den Berg overal van de toeschouwers kreeg.

„Mensen herkenden de thematiek van Coetzee, maar konden het ook los daarvan bekijken.” Als de oude Mercedes tot stilstand komt in een parkeergarage van De Bijenkorf – bepaald geen braakland – zegt Van den Berg: „Een letterlijke interpretatie zou ook niet bij mijn werkwijze passen. Ik maak niet iets dat al vooraf door mij of een ander is bedacht. Ik reageer eerder dan dat ik creëer. Zo komen mijn stukken tot stand; nooit alleen door mij, maar ook door de anderen met wie ik werk. Er ontstaan reacties en vervolgens doe ik daar iets mee.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden