'Afscheiden is niet meer mogelijk'

Turkije is voor de Koerdische minderheid een partner met losse handjes geweest. Door de gruwelijke ervaringen willen veel Koerden niets liever dan afscheiden van Turkije. Maar het grotere deel wil het 'gezin' redden: Turken en Koerden zijn te zeer gemengd om te scheiden.

Achter ons lijken de enorme rotsen op de Taurus-bergen ons na te staren. Voor ons ligt de gele laagvlakte van Cukurova, het moederland van Yasar Kemal, de 89-jarige Turkse schrijver die ook wel wordt aangeduid als de 'grootste Koerd onder de Turken en de grootste Turk onder de Koerden'.

Dit eindeloze laagland is de vruchtbaarste grond van het hele land. De katoenplantages hier hebben Turkse en Koerdische migranten niet alleen een nieuw leven geschonken, maar hen ook gemengd.

We zijn onderweg naar Adana, de stad van Kemal, die in 1950 doorbrak met de roman 'Memed, mijn havik'. Vaststaat dat de rebelse Memed het tegen harteloze veldheren opnam. Maar of hij een Turk of een Koerd was, weten de lezers eigenlijk nog steeds niet. In Adana aangekomen wekt de buschauffeur de reizigers die weggedommeld zijn door de slaapverwekkende eentonigheid van het landschap.

De avond neemt langzaam bezit van de drukke stad, (1,3 miljoen inwoners). Een van de klanten in een bescheiden restaurant is een Turk die met een Koerdische vrouw is getrouwd. "Mijn schoonvader was een Koerd, die net als bijna alle Koerden op de katoenvelden heeft gewerkt", vertelt de ingenieur. "Later heeft hij zijn gezin hierheen gehaald. Met een van zijn dochters ben ik getrouwd." Hij belt zijn vrouw op met de vraag of zij een journalist wil spreken.

Van de Koerden in Turkije werd bijna honderd jaar lang geëist dat ze hun Koerdische identiteit vergaten. Geïnspireerd door de opkomst van de fascistische regimes in Europa, vonden de Turkse machthebbers dat een natiestaat homogeen diende te zijn. Sindsdien hebben de Koerden gezucht onder een rigide assimilatiebeleid. Hun taal werd verboden, hun kinderen moesten op school dag in dag uit het Turkse ras ophemelen, degenen die protest aantekenden belandden in de gevangenis of werden opgehangen.

Zelfs hun liedjes werden naar het Turks vertaald, en heetten voortaan 'Turkse volksmuziek'. Turkse liedjes waarin het woord Koerd voorkwam werden op last van de staat veranderd. Zo werd de liedtekst over een Koerdisch meisje veranderd in een lied waarin een roos wordt bezongen. In een ander bekend liedje, over de schoonheid van een Koerdische bruid, werd op last van de autoriteiten de Koerdische bruid een 'Turkmeense bruid'

Sinds het begin van het nieuwe millennium heeft Turkije die staatspolitiek, om Koerden om te vormen naar Turken, losgelaten. Deze kentering in beleid had te maken met de verkiezingsoverwinning van de regerende AK-partij. De huidige islamistische premier Tayyip Erdogan verkondigt dat de Koerden en de Turken allemaal moslims en dus broeders zijn. Erdogan won de harten van de Koerden door te zeggen dat de moedertaal van ieder volk door God aan dat volk is geschonken. Het was dus zondig om een volk zijn moedertaal te doen vergeten. Dankzij deze woorden stemt in het Koerdische zuidoosten meer dan de helft op de 'Turk' Tayyip Erdogan.

Maar de decennia van assimilatie-dwingelandij hebben diep ingegrepen. Daarover kan Nurhayat Alacam (47), vrouw van de ingenieur in het restaurant, meepraten. Deze moeder van twee dochters en een zoon heeft zich haar hele jeugd geschaamd voor haar ouders. "Mijn lieve papa was een reus van een vent, hij werkte als een paard, was trots, had een prachtige Koerdische snor en had alles over voor zijn gezin", vertelt ze. "Ik schaamde me altijd voor hem omdat hij het Turks met een Koerdisch accent sprak. Mijn zusjes en broers en ik spraken vlekkeloos Turks."

Toen de schoonfamilie om haar hand wilde komen vragen, stelde ze steeds de eerste ontmoeting met allerlei smoesjes uit. "Ik schaamde me voor ons armoedige huis en de Koerdische verschijning van mijn vader. Zes jaar geleden is die mooie vader van mij gestorven. En ik zit nu met een enorm schuldgevoel, omdat ik me heb gegeneerd voor hem."

Nurhayat kan haar tranen niet meer bedwingen, ze begint te huilen in haar mooie huis in een van de nieuwe, moderne wooncomplexen van de stad. De grote Koerdische opa Hasan is op een foto omringd door zijn kleinkinderen. Op een andere foto rookt hij uit Irak gesmokkelde tabak. "Afscheiden van Turkije is niet meer mogelijk", vindt ze. "Als alle Koerden net zo Koerdisch zouden zijn als mijn vader, dan kon het wel. Maar waar zou ik moeten wonen? Voor mijn kinderen is het ondenkbaar dat ze Turkije verlaten. In het Koerdische zuidoosten zijn families gewoon Koerdisch, maar hier in Adana zijn we niet minder Turks dan dat we Koerdisch zijn."

Turkije kent naar schatting meer dan een miljoen huwelijken tussen Turken en Koerden. De kinderen uit deze gemengde huwelijken zijn over het hele land verspreid en maken een 'echtscheiding' haast onuitvoerbaar. Afscheiden is des te moeilijker doordat ook de 'pure' Koerden niet alleen in het Koerdische gebied in het oosten leven, maar ook in het westen. Zo bezien is Istanbul met meer dan een miljoen Koerdische inwoners de grootste 'Koerdische' stad van Turkije.

Maar de afscheidingsbeweging PKK lijkt ondanks het vrijere politieke klimaat niet van zins om de wapens neer te leggen. De oorlog tussen deze beweging en het Turkse leger duurt al dertig jaar en heeft vijftigduizend slachtoffers geëist.

Op een steenworp afstand van het standbeeld van Kemal Ataturk, de stichter van de Turkse republiek en het brein achter het assimilatie-beleid, brengt de Koerdische Ali Tekin op een blad glaasjes thee naar de winkels in het centrum van de stad. Een tijdelijke baan voor 's winters, vertelt de dertiger, die woont in een van de arme Koerdische buitenwijken van Adana.

Onderweg naar Tekins huis viert de ironie hoogtij: de arme wijken dragen allemaal de namen van rijke wijken in Istanbul. We passeren het 'elitaire' Kadiköy en Göztepe, en arriveren in een buurt waar de huizen uit riet, modder en hooi zijn opgetrokken.

Hier wonen de Koerden die in de jaren negentig uit hun dorpen in het zuidoosten van het land zijn verdreven. Honderdduizenden 'rozen' uit die liedjes werden toen in het kader van de strijd tegen de PKK verbannen uit het Koerdische gebied. Een groot deel ging naar de grote steden als Istanbul en Izmir. Het warme klimaat en de katoenvelden van Adana trokken de Koerden die een lange reis naar het westen niet konden bekostigen.

"We wachten op de lente om weer aan de slag te gaan", zegt Tekin, terwijl zijn verlegen vrouw na een bedeesd welkom snel weer naar de keuken gaat. Terwijl de vader zijn verhaal doet, kijken de twee jonge zonen televisie. "Het komt wel eens voor dat een van ons in de hitte van de zomer tijdens het plukken van katoen dood neervalt. De volgende dag wordt die persoon begraven en krijgen we een uur vrij voor de begrafenis. Wanneer een jongere niet op het veld verschijnt, weten we dat hij zich bij de PKK heeft gevoegd. De armoede is mensonterend. Die jongens wreken zich in de bergen op de verbanning van de jaren negentig en op de huidige armoede."

Maar ook al vertrekken de jongemannen naar de bergen om zich bij de PKK aan te sluiten, bij de Koerden hier is de verwantschap met Turkije en de Turken onontkoombaar. Net als in de rest van Turkije kijkt men hier naar de vermaarde Turkse series, ook hier zijn de jongens voor de voetbalclubs Galatasaray of Fenerbahce, en koestert men de droom dat de kinderen ooit in een mooi huis in Istanbul gaan wonen.

Tekin heeft verweerde handen, die niet de handen zijn van een thee- serveerder. Het zijn handen die gewend zijn aan de stekels van de katoenplant. Het gezin slurpt aan de warme erwtensoep. De schaduw van hun lichamen vallen op de kale muren.

Zou hij in een onafhankelijke Koerdistan willen leven? "Nee", zegt hij resoluut "Dan moeten we weg uit Adana. Onze broodwinning is hier. Wij hebben het zwaar, maar mijn zonen gaan het beter krijgen. Ik zou hun toekomst nooit in gevaar brengen door in een land te gaan wonen waar de PKK de macht heeft."

Tekin zegt nooit van het boek 'Memed, mijn havik' gehoord te hebben. Maar ook al heeft de katoenplukker het boek nooit in handen gehad, de roman van Yasar Kemal geldt nog steeds alom als een boek dat de 'gemengde ziel' van de Turken en de Koerden weergeeft. Zo refereerde de bekende Turkse schrijfster Adalet Agaoglu afgelopen november aan dit boek, toen haar mening werd gevraagd over de PKK en de niet-eindigende oorlog. "Memed neemt namens zijn hele dorp wraak op de landheer. Die jongens van de PKK doen niet anders eigenlijk. Die hele oorlog is een wraakactie", zei de schrijfster. Met die woorden haalde ze zich de woede van de nationalistische Turken op de hals.

De bejaarde Yasar Kemal zelf heeft niet gereageerd. We weten dus nog steeds niet of het romanpersonage Memed een Koerd of een Turk is.

Staat voert gesprekken met PKK-leider Öcalan
Turkije is het nieuwe jaar ingegaan met het nieuws dat de Turkse staat gesprekken voert met de gevangen PKK-leider Abdullah Öcalan. Voor het eerst onderhandelt de Turkse staat met de Koerdenleider om een einde te maken aan de oorlog in het Koerdische gebied. In 2010 zijn er gesprekken geweest tussen de Turkse veiligheidsdienst MIT en de PKK-bestuurders in Europa. Die gesprekken zijn na de PKK-aanval op een legerpost afgebroken.

Abdullah Öcalan zit vanaf 1999 gevangen op het Turkse eiland Imrali. Het nieuwe initiatief van de regering om direct met hem te praten wijst erop dat 'Apo' (Öcalans koosnaam) ook na veertien jaar gevangenschap het bij de PKK voor het zeggen heeft. De aan de PKK gelieerde politieke partij BDP heeft er dan ook op aangestuurd dat vredesgesprekken met Öcalan gevoerd moesten worden.

De grote vraag nu is wat de stichter van de PKK in ruil voor vrede gaat eisen. De Turkse pers speculeert over de eisen van Öcalan. Zo zou hij de vredesbesprekingen in plaats van op het eiland in huisarrest willen voortzetten. Verder zou er gepraat worden over een grondwettelijke status voor het Koerdische volk en de invoering van onderwijs in de moedertaal voor Koerdische kinderen.

Ondertussen gaat de oorlog tussen het Turkse leger en de PKK onverminderd door. Het leger meldt dat in de afgelopen twee dagen 53 PKK'ers zijn gedood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden