Afscheiden én bij de EU blijven? Kom op!

Goed dat de Schotten zich tegen onafhankelijkheid hebben uitgesproken. Maar nationalistische tendensen blijven de Europese Unie bedreigen, waarschuwt politicoloog Vincent Stuer.

Het zal zeker aan het mooie weer liggen, de Brusselse lucht is stralend blauw. Maar dat er in en rond het Berlaymont-gebouw, het centrum van de Europese Unie, zoveel opgewekte gezichten te zien zijn heeft ook alles te maken met de uitslag van het referendum in Schotland die deze vrijdagochtend net bekend is gemaakt: een ruime meerderheid van de kiezers heeft 'nee' gezegd tegen onafhankelijkheid.

"Ja, het is een hele opluchting", zegt Vincent Stuer, woordvoerder van de scheidend voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, en auteur van het boek 'Kleinstaterij!' waarin hij het opkomend nationalisme in Europa analyseert en bekritiseert. "Een ja-stem van de Schotten had de zaak er niet makkelijker op gemaakt, dat had een cascade, een domino-effect kunnen hebben." Want de Schotse nationalisten staan tenslotte niet alleen in Europa. Ook in Spanje rommelt het, daar hebben de Basken en de Catalanen separatistische neigingen. En in Vlaanderen is de nationalistische Nieuw-Vlaamse Alliantie van Bart De Wever inmiddels de grootste partij.

"De Schotten hadden het onbetwiste recht om zich af te scheiden", zegt Stuer. "Ze zijn driehonderd jaar geleden vrijwillig tot het Verenigd Koninkrijk toegetreden, dus waarom zouden ze het niet mogen verlaten? Ze hebben een eigen cultuur die niet bekrompen is, niet agressief, niet onderdrukkend. Ze zijn er fier op, en als whiskyliefhebber vind ik dat ze ook het recht hebben om fier op hun cultuur te zijn. Ik snap evenzeer de politieke achtergrond van het referendum: er zijn 59 Schotten vertegenwoordigd in het parlement in Westminster, en van hen is er welgeteld één Conservatief, terwijl ze op het niveau van Groot-Brittannië voor de helft van de tijd door Conservatieven bestuurd worden die op het eerste gezicht een totaal ander wereldbeeld hebben. Dat wringt natuurlijk."

Waarom bent u toch opgelucht dat de tegenstanders van onafhankelijkheid het gered hebben?

"De Schotse nationalisten zeggen, net als nationalisten elders in Europa, dat ze pro-Europees zijn. Dat is paradoxaal: ze willen zich afscheiden, maar toch bij Europa blijven horen. Bij mijn weten is er geen separatistische beweging in Europa die uit de EU wil stappen. Maar kan de EU wel functioneren als staten uiteenvallen? Die vraag is in de campagne in Schotland niet gesteld. Nationalisten stellen die vraag niet. Europa is hun blinde vlek. De Schotten gingen er vanuit dat ze ook na onafhankelijkheid lid van de EU konden worden of blijven. Maar wat denkt de rest van Europa daarover? Kon toetreding van de onafhankelijke Schotten wel op voldoende steun rekenen?"

Over drie jaar houden de Britten een referendum over het EU-lidmaatschap, ze kunnen dan nee zeggen. Dan moeten de Schotten, die veel pro-Europeser zijn dan de Engelsen, er ook uit stappen, terwijl ze er als onafhankelijk land graag bijgebleven waren.

"Merkwaardig ja, dat geef ik toe. Maar mét de Schotten is de kans groter dat de Britten in 2017 ja zeggen. Nu kunnen ze profiteren van het momentum en de Engelsen voorhouden dat better together echt beter is, niet alleen voor Groot-Brittannië, maar ook voor de Europese Unie."

U bent fel tegen nationalisme. Waarom?

"Ik snap heel goed dat mensen hun culturele identiteit koesteren, dat doe ik zelf ook. Ik ben veel bezig met mijn wortels: ik ben een Vlaming, en een halve Nederlander. Mijn grootvader werkte bij Philips, hij is vanuit Den Haag naar Leuven gekomen om de verlichting te brengen in Vlaanderen. Ik eet dropjes en pindakaas, mijn kinderen ook - u zult dat niet veel Vlamingen zien doen.

Maar een nationalist wil veel meer dan zijn eigen identiteit koesteren. Die vindt dat de natie de belangrijkste, zo niet de enig bepalende kring is waartoe hij behoort. En dat die natie per definitie moet samenvallen met een staat, dát is nationalisme. Daar zit een groot gevaar in, dat heeft de twintigste eeuw wel bewezen. Het hertekenen van grenzen, wat separatisten willen, is het openen van de doos van Pandora. Je weet misschien waaraan je begint, maar je weet niet waar je eindigt.

Bart De Wever zegt: 'Vlaanderen is de grens van onze democratie.' Alleen in die 'lotsgemeenschap' kunnen wij democratisch samenleven. Dan vraag ik mij af: wat als ik anders denk over die lotsgemeenschap of collectieve identiteit? Val ik dan buiten de democratie?

Waarom zouden wij trouwens onafhankelijk moeten worden? Om onszelf te ontplooien? Schotten kunnen hun identiteit toch in perfecte vrijheid vormgeven? De Catalanen, die zijn zelfs in de Spaanse Grondwet erkend als natie, dat gaat toch wel heel ver. En in Vlaanderen kunnen we nu al zelf beslissen over taal, cultuur, onderwijs, media, sport, zorg."

Soms vallen natie en staat samen.

"Dat is wat nationalisten beweren. Maar kijk eens naar Europa: alle staten zijn toevallig, kunstmatig, militair of arbitrair ontstaan. Er bestaat niet zoiets als een organisch gegroeide staat, die is niet aan te wijzen. Zelfs Italië is dat niet. Terwijl dat een land een roemrijke geschiedenis van 2500 jaar heeft, met een gemeenschappelijke cultuur en een geografie die er bijna om vraagt om verenigd te worden. Maar het is voor een belangrijk stuk kunstmatig en toevallig ontstaan.

Dat geldt ook voor Nederland. Ik heb mijn proefschrift geschreven over de grote denker van de verzuiling, Arend Lijphart. Het Nederlandse idee van democratie is nou net dat er geen eenduidige identiteit is, zegt hij. De verzuiling in de jaren vijftig en zestig was een maatschappelijke latrelatie: we zijn samen, door omstandigheden, omdat het moet, omdat we niet anders kunnen, maar feitelijk hebben we allemaal een eigen visie op de wereld - humanistisch, vrijzinnig, orthodox, socialistisch, liberaal. De Nederlandse collectieve identiteit is altijd heel dun geweest, en toch was het een democratie.

Die verzuiling bestaat niet meer, maar jullie maatschappij is nog steeds buitengewoon complex. De mensen hebben niet hetzelfde wereldbeeld, ze hebben geen gedeelde politieke belangen of identiteit. Wat heeft de flamboyante Amsterdammer, inwoner van een van de meest vrijgevochten steden ter wereld, gemeen met de SGP'er op de biblebelt die de zondagsrust wil herstellen en die de Bijbel in de politiek wil brengen? Hooguit houden ze beiden van pindakaas en zoute dropjes.

En waarin lijk ik - man, 38, vader van vier jonge kinderen, Vlaams liberaal in een Europese context - op een orthodox-Joodse diamantair in Antwerpen? Ik heb meer gemeen met iemand als Charles Michel, voorzitter van de Waalse liberalen en mogelijk toekomstig premier van dit land, die bijna exact hetzelfde leven leidt, dezelfde denkbeelden heeft als ik maar die toevallig omdat hij veertig kilometer verderop woont Franstalig is. Waarom zou de democratie aan de taalgrens eindigen?"

Toch zeggen mensen als De Wever en de Nederlandse filosoof Theirry Baudet dat democratie alleen in de natiestaat kan gedijen.

"Zij gaan uit van een verregaande definitie van democratie en soevereiniteit. Als het aan Baudet ligt, moet alles door de nationale staat beslist worden, zelfs internationale handelsverdragen. Zo'n strikte zelfstandigheid is totaal achterhaald; trouwens, zo extreem als hij het wil, heeft het nooit bestaan. En als uw ideaalbeeld van een democratie niet overeenkomt met de werkelijkheid, als het nooit heeft gewerkt, dan is er waarschijnlijk iets mis met uw theorie."

U pleit voor de Europese integratie. Die is in uw ogen onontkoombaar. Staten zullen een deel van hun soevereiniteit moeten opgeven. Daar is veel verzet tegen, ook in Nederland.

"Dat begrijp ik ook wel, mensen hebben er nu eenmaal moeite mee dat een staat zijn functies anders moet invullen dan vijftig, honderd of tweehonderd jaar geleden. En de vraag of Europa democratisch genoeg is om nationale taken over te nemen, is logisch.

Ik denk dat jullie een van de sterkste parlementaire systemen van alle lidstaten hebben. En wie veel heeft, kan veel verliezen. Toch moeten we de kant van Europa op."

Het gebeurt al, zegt Stuer, dit overdragen van soevereiniteit - al mag het ('heel hypocriet') soms niet zo heten.

"Als Fransen en Nederlanders in Brussel bevoegdheden afstaan aan de eurozone, zeggen ze vervolgens in Parijs en Den Haag: we blijven uiteraard soeverein. Dat kan natuurlijk niet, je kunt niet tegelijkertijd zwanger en maagd zijn."

U bent een hoge EU-ambtenaar in Brussel. U bent een eurofiel.

"Dat verwijt kon ik verwachten. Ik ben een liberaal die wat van de wereld gezien heeft, die in een land is blijven wonen dat steeds nationalistischer wordt, en die vaststelt dat het doorsnee-Vlaamse wereldbeeld niet overeenstemt met de echte wereld. Ik vind het nationalistische wereldbeeld niet werkbaar."

U schrijft dat Europa democratischer is dan menige lidstaat. Het Europees Parlement haalt het nieuws vooral door de dure, maandelijkse verhuizing van Brussel naar Straatsburg en door de hoge dagvergoeding van de leden.

"Europa heeft nog steeds een schimmig, technocratisch en ondemocratisch imago. De werkelijkheid is anders, maar dat dringt jammer genoeg niet door. De Europese democratie is jong, pas in 1979 waren de eerste rechtstreekse verkiezingen van het Europees Parlement. Maar ze heeft zich heel sterk en snel doorgezet. Ik kan het vergelijken: ik heb op een Vlaams kabinet gezeten, en voor de federale Belgische regering gewerkt. Daar heb ik geleerd hoe je een parlement masseert om een voorstel erdoor te krijgen. Het Europees Parlement werkt veel opener, transparanter en volwaardiger, maar het moet dat nog veel beter zien te verkopen.

De EU is geen superstaat die zelf mag kiezen wat hij doet, hoe hij het doet en met wie. Nee, ze is gebaseerd op lidstaten.

Het is niet zo dat de mensen in dit gebouw Europa proberen op te dringen aan weerloze burgers, dat is een karikatuur. De Europese integratie is een natuurlijke evolutie."

Wie is Vincent Stuer?

Vincent Stuer (1975) schrijft sinds twee jaar toespraken voor de nu scheidende Commissievoorzitter José Manuel Barroso.

Daarvoor zat hij jarenlang op het kabinet van de Belgische eurocommissaris Karel De Gucht. Toen deze Vlaamse liberaal van 2004 tot 2009 de Belgische minister van buitenlandse zaken en vicepremier was, was Stuer diens woordvoerder.

Stuer is lid van Vlaamse liberale VLD, de partij van Guy Verhofstadt, de leider van de Europese liberalen (onder wie VVD'ers en D66'ers) in het Europees Parlement en oud-premier van België.

Stuer studeerde politicologie in Gent (België) en Leeds (Engeland).

Vincent Stuer: Kleinstaterij!, De terugkeer van de natie en de afkeer van Europa. De Bezige Bij Antwerpen; 240 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden