Opinie

Afscheid van ZT Hollandia en het versleten continent

De term 'Fort Europa' associeer je direct met de Schengen-akkoorden, minister Rita Verdonck en uitgeprocedeerde asielzoekers die met hun koffer verweesd aan de poort van het asielzoekerscentrum zijn gezet. In de toneeltekst met die titel van de Vlaamse schrijver Tom Lanoye, geschreven voor de afscheidsvoorstelling van toneelgroep ZT Hollandia, heeft de auteur een fraaie omkering toegepast. Ook in zijn stuk zijn mensen op reis, maar het zijn autochtone Europeanen die er juist wegwillen.

Het fort Europa krijgt daardoor in Lanoye's tekst een tweede betekenis naast die van het door zoveel bloed doordrenkte continent. Er is ook zoiets als een geestelijk fort Europa, een vrijplaats die zo tegengesteld is als maar mogelijk aan bloed en bodem, nationalisme en vreemdelingenangst. Dat Europa wordt vooral verwoord in de figuur van de Chassied, een prachtig gespeelde rol van Aus Greidanus jr. Hij is ook de enige die niet weg hoeft: zijn vaderland is zijn moedertaal en daarmee kent zijn vaderland geen grenzen.

Het toneelstuk bestaat in feite uit zeven monologen. Naast de Chassied is er een stamcelbiologe (Hadewych Minis) die de komst van de Nieuwe Mens aankondigt. Haar optimisme wordt hardhandig getemperd door een Belgische soldaat uit de Eerste Wereldoorlog (Servé Hermans) die de gloednieuwe speeltjes van toen memoreert, zoals de Zeppelins die Antwerpen bombardeerden zonder dat de Belgen iets terug konden doen. De vierde in dit groepje is de ondernemer (Fedja van Huêt) die op de vlucht is voor de Brusselse bureaucratie.

Deze vier monologen, die door elkaar geweven zijn, vormen het eerste deel van de voorstelling. De acteurs lopen tussen het publiek door of zitten naast ons: de zaal is een grote wachtkamer waar de wachtenden kris kras door elkaar zitten met hier en daar een looppad. Ook de musici, Florien Hamer en Annette Schenk op cello en blaasinstrumenten zitten tussen het publiek. Regisseur Johan Simons had dit deel misschien beter wat korter kunnen laten duren, want de grote verrassing komt eigenlijk pas in het tweede deel, waarin de drie Gratiën optreden als oude, verlepte hoeren. Ook hun monologen vormen een vlechtwerk van wanhoop, verschrikking en geestigheid. Zij hebben zeer verschillende idealen: 'het weer op te bouwen meisje' (Elsie de Brauw) wil het lijf dat ze als twintigjarige had, weer terug; 'de stervenskunstenares' (Chris Nietvelt) is op reis naar Shanghai, omdat Europa haar hang naar euthanasie niet honoreert; 'de gemankeerde moeder', tenslotte (Betty Schuurman) heeft als 68-jarige een tomeloze kinderwens.

Lanoye verpakt dus heel wat actualiteit in zijn stuk, en met zulke goede actrices krijgen hun monologen een onthutsende werking, al schiet je ook regelmatig in de lach, bijvoorbeeld als Nietvelt demonstreert dat ze geen billen meer heeft en levervlekken tot in de liezen. Europa als versleten continent blijft nog lang in je hoofd ronddwalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden