Afscheid van de Derde Wereld

In Afrika zijn inmiddels 400 miljoen mobiele telefoons in gebruik. (FOTO REUTERS ) Beeld REUTERS
In Afrika zijn inmiddels 400 miljoen mobiele telefoons in gebruik. (FOTO REUTERS )Beeld REUTERS

Vroeger had je een Eerste, Tweede en Derde Wereld. Die Tweede (het communistische machtsblok) is allang weg, de oude derdewereldlanden zijn nu opkomende economieën.

Veertig jaar geleden was Zuid-Korea niet veel beter af dan een gemiddeld Afrikaans land. Even rijk, of liever gezegd even arm. Nu is het land opgenomen in het overleg van de G20, en daarmee is het de status van ontwikkelingsland – afgezien van de weinig moderne agrarische sector – definitief ontgroeid. Zuid-Korea is nu een land dat moet bijdragen aan de stabiliteit van het mondiale economische systeem. En Zuid-Korea is geen uitzondering. Azië herbergt inmiddels vijf landen van de G20. En afgezien van Japan werden China, India en Indonesië tot de vertegenwoordigers van de Derde Wereld gerekend. Met het vallen van de Muur in 1989 verdwenen het communisme en de Tweede Wereld. De Derde Wereld en het rijke Westen (de Eerste Wereld) – in een relatie ontvanger-gever – bleven achter.

De crisis heeft de verhoudingen op zijn kop gezet. De belangrijkste breuk met het verleden: de oude crises vonden hun oorsprong in ontwikkelingslanden als Argentinië, Mexico of Zuid-Korea en werden bestreden met geld uit het Westen. De nieuwe crisis ontstond in het Westen, op de Amerikaanse huizenmarkt, en wordt vooral bestreden met economische groei in grote delen van de Derde Wereld.

Dat is al voldoende bewijs dat de klassieke Derde Wereld niet meer bestaat. Meer bewijs nodig? China heeft Duitsland ingehaald als grootste exporteur ter wereld. De waarde van de Aziatische beurzen vertegenwoordigen 32 procent van de wereldwijde marktkapitalisatie en daarmee laat Azië de VS (30 procent) en Europa (26 procent) achter zich.

Eind vorig jaar werden de VS, ooit het mekka van de auto-industrie, door China gepasseerd als grootste markt voor die industrie. En 20 procent van de stemmen in het Internationaal Monetair Fonds is nu voor Aziatische landen – dat correspondeert aardig met het Aziatische aandeel in de wereldeconomie.

In 1980 was Azië goed voor hooguit 7 procent van de wereldeconomie, nu ligt dat aandeel rond de 22 procent. Eind dit jaar wordt de macht in het IMF opnieuw verdeeld. Voorspellingen van het IMF wijzen uit dat Azië in 2030 de grootste economische regio in de wereld is (zie de grafiek).

In het Westen is het moeilijk wennen aan de nieuwe verhoudingen. De VS en Europa stellen zich nog altijd op als de vragende, leidende partijen. De agenda van de G20 die 26 en 27 juni in Toronto (Canada) wordt gehouden, ademt nog altijd de sfeer van de oude verhoudingen: het Westen wil nadenken over eisen aan de banken, de vertegenwoordigers van de Eerste Wereld willen dat China zijn munt opwaardeert en de VS vragen Japan toch vooral niet te bezuinigen maar de binnenlandse markt te stimuleren. Het Westen vraagt, maar of er antwoord komt, is de vraag.

Voor alle drie de onderwerpen is iets te zeggen. Zo zijn veel Aziatische landen zwaar afhankelijk van de export. Veertig procent van hun toegenomen welvaart is daaraan toe te schrijven. En nu westerse landen opgezadeld zijn met schulden en dus minder kunnen invoeren, is al te grote afhankelijkheid van de export niet wijs. De groei moet, ook volgens het IMF, vooral uit stimulering van de binnenlandse vraag komen.

Hoezeer het begrip Derde Wereld aan betekenis heeft verloren, blijkt ook wel uit de nieuwste ramingen over de groei van de wereldeconomie. De Wereldbank vatte die samen onder het motto: de ontwikkelingslanden leiden het herstel, maar de rijke landen voorzien dat herstel met donkere schuldenwolken. De economieën van de ontwikkelingslanden groeien dit en volgend jaar met 5,7 à 6,2 procent. Hoge-inkomenslanden daarentegen komen niet verder dan 2,1 à 2,3 procent in 2010 en rond de 2 procent in 2011. Dat is onvoldoende om de krimp van 3,3 procent in 2009 in de rijke landen teniet te doen. Dat de wereldeconomie op meerdere plaatsen groeit is mooi, maar wil die multipolaire groei beklijven, dan moeten de rijke landen de kansen grijpen die de groei in ontwikkelingslanden bieden, zo stelde onlangs Justin Yifu Lin, chef-econoom van de Wereldbank.

Die uitspraak geeft ook aan dat de klassieke relatie Derde Wereld-Eerste Wereld niet meer bestaat. Het rijke Westen kan hier ontvangen van ontwikkelingslanden in plaats van geven. Nederland als handelsnatie kan daar garen bij spinnen. Volgens de Wereldbank groeit de wereldhandel dit jaar met 21 procent en in de jaren daarna met 8 procent. De helft van de stijging van die handel moet op het conto van de ontwikkelingslanden worden geschreven.

Als Azië en een groot deel van de andere ontwikkelingslanden afvallen als onderdeel van de Derde Wereld, zou Afrika bezuiden de Sahara dan nog in aanmerking komen voor de term? Nee. In het Nederlandse perspectief, dat vooral wordt bepaald door de discussies over het al dan niet geven van 0,8 procent van het bruto binnenlands product aan ontwikkelingshulp, past het idee van de Derde Wereld (zij ontvangen en wij geven) misschien nog steeds. Maar wel geheel ten onrechte.

Wereldbankpresident Robert Zoellick haalde het Derde Wereld-imago van Afrika in april nog onderuit met een verwijzing naar de 60 miljard dollar die de afgelopen tien jaar in Afrika is uitgegeven aan informatie- en communicatietechnologie. In Afrika zijn inmiddels 400 miljoen mobiele telefoons in gebruik, en heeft 65 procent van de bevolking toegang tot draadloos spraakverkeer. Voor onder meer Afrika staat ook nog eens een pot met 800 miljoen dollar bij de Wereldbank klaar om te investeren in bedrijvigheid. China heeft al decennia geleden besloten Afrika niet te zien als een klassieke ontvanger. Afrika is voor China een leverancier van grondstoffen, een afzetmarkt voor producten en, als straks thuis de lonen stijgen, ook een plek om arbeid naar te verhuizen.

Dichter bij huis ziet Philips Afrika als een potentiële markt voor volksgezondheidssystemen, inclusief medische apparatuur en verlichting via led-lampen. Ook hier heeft het klassieke Derde Wereld-denken plaatsgemaakt voor een beschouwing van het continent in termen van markten.

Heeft het verdwijnen van het begrip Derde Wereld ook geleid tot meer invloed, bijvoorbeeld in de G20? Azië heeft daar inmiddels zes zetels. Latijns-Amerika heeft Argentinië, Brazilië en Mexico in het overleg, Afrika alleen Zuid-Afrika. Recent heeft het continent er daarom voor gepleit om namens de Afrikaanse Unie een afgevaardigde te sturen, zoals Europa, dat nu – met vier landen uit de oude G7 – als Europese Unie aanwezig is. Mocht die zetel er komen dan is de Derde Wereld pas echt ten grave gedragen. Dan is ook het idee verdwenen dat de Eerste Wereld het recht heeft te leiden en de Derde gedoemd is te lijden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden