Afscheid Nikolaus Harnoncourt is einde van tijdperk

Nikolaus Harnoncourt, de dirigent die de wereld van de klassieke muziek voor altijd wakker schudde met zijn authentieke aanpak, stopt met optreden. Het publiek dat zaterdag, een dag voor zijn 86ste verjaardag, kwam luisteren in de Musikverein in Wenen, vond in het programmaboekje een handgeschreven brief waarin de dirigent verklaarde waarom hij niet kwam dirigeren. "Mijn lichamelijke krachten dwingen mij af te zien van mijn verdere plannen," schreef hij. Gezien de vele concerten die nog gepland waren, komt zijn aftreden onverwacht.

De Oostenrijker Harnoncourt begon zijn loopbaan begin jaren vijftig als cellist bij de traditionele Wiener Symphoniker. Maar daarnaast speelde hij al gamba. Met een groep gelijkstemden, onder wie zijn vrouw Alice, bekwaamde hij zich in het spelen op oude, 'historisch verantwoorde' instrumenten en zocht hij in archieven naar originele manuscripten om te achterhalen wat componisten als Bach en Monteverdi werkelijk bedoeld hadden. Eind jaren vijftig richtte hij Concentus Musicus Wien op, een orkest dat nog altijd speelt op oude instrumenten. Was dat eerst een bijna ondergrondse beweging naast de gewone orkestwereld, door plaatopnamen werd Harnoncourts opvatting bekend.

Nederland was een van de eerste landen waar hij doorbrak. Met Gustav Leonhardt nam hij alle cantates van Bach op. Tot schrik van velen met jongens- in plaats van vrouwenstemmen. Bij het Residentie Orkest dirigeerde hij in 1973 de Matthäus Passion. Daarna was het Concertgebouworkest aan de beurt. Harnoncourt zou er tot 2013 276 concerten leiden en de titel 'honorair gastdirigent' krijgen. Na het Concertgebouworkest wilden andere grote orkesten in de wereld hem ook.

Zijn aanpak bestond eruit de oude muziek te ontdoen van een dikke laag negentiende- en twintigste-eeuwse interpretaties. De componisten hadden hun muziek veel dramatischer en spannender bedoeld dan ze werd gespeeld, ontdekte hij. "Klankschoonheid is niet het doel, maar het middel om iets uit te drukken." In eerste instantie leek de originele speelwijze alleen met oude instrumenten te bereiken. Maar uiteindelijk klonken die directere klank, de scherpere accenten en de afwezigheid van vibrato ook goed op moderne instrumenten. Daar gingen de saaie Bach, brave Haydn en suikerzoete Mozart.

Gaandeweg bestudeerde en dirigeerde Harnoncourt steeds modernere componisten. Van Bach en Monteverdi ging het naar de Klassieken, en naar romantische componisten als Brahms, Dvorák en Bruckner: allemaal dezelfde frisse, op originele bronnen gestoelde aanpak, zelfs Gershwin's 'Porgy and Bess'.

Harnoncourts invloed reikt veel verder dan zijn eigen concerten en opnames. Iedere dirigent zal zich op een bepaalde manier moeten verhouden tot de opnames van Harnoncourt. Zelfs nu het strengste er wel af is bij de authentieke muziekpraktijk is een terugkeer naar de speelwijze van vóór Harnoncourt ondenkbaar. De muziekwereld is bedroefd over zijn besluit. Onder anderen de zangers Michael Schade, Robert King en Roberta Alexander lieten weten veel aan hem te danken te hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden